بڕیارێکی تری وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی

د.گۆران عه‌بدوڵا‌

نه‌خۆشیه‌ درێژخایه‌نه‌کان و نه‌گواستراوه‌کان یه‌کێکن له‌هه‌ره‌ مه‌ترسیدارترین و ترسناکترین هۆکاره‌کانی مردن له‌ جیهاندا، مردن به‌هۆی نه‌خۆشیگه‌لێکی وه‌کو دڵ و شه‌کره‌ و قه‌ڵه‌ویی و شێرپه‌نجه‌ و نه‌خۆشیه‌کانی سیه‌کان، به‌یه‌که‌وه‌ رێژه‌ی 59%ی کۆی مردن له‌ جیهاندا پێکده‌هێنن.هه‌روه‌ها ئه‌م نه‌خۆشیانه‌ له‌ڕوی مه‌سره‌فه‌وه‌ رێژه‌ی نزیکه‌ی 50%ی کۆی مه‌سره‌فی ته‌ندروستی بۆ خۆیان ده‌به‌ن.بڵاوبونه‌وه‌ و هه‌ڵکشانی ژماره‌کانی توشبوانی ئه‌م نه‌خۆشیانه‌ له‌ جیهاندا بۆ کۆمه‌ڵێک هۆکاری دیاریکراوی وه‌کو به‌رزبونه‌وه‌ی فشاری خوێن و چه‌وری و قه‌ڵه‌ویی و جگه‌ره‌ کێشان ‌ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌.

ئاشکرایه‌ له‌ کوردستانی خۆشماندا، ژماره‌ی توشبوان به‌م نه‌خۆشیانه‌ له‌ زیادبوندایه‌.هه‌رچه‌نده‌ داتای تۆکمه‌مان له‌ به‌رده‌مدا نیه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی سه‌رچاوه‌کانی ئه‌م زیادبونانه‌، به‌ڵام گۆڕانی شێوازی ژیانی خه‌ڵک له‌ جوڵه‌ی به‌رده‌وام و خواردنی ته‌ندروسته‌وه‌ بۆ نه‌جوڵان و خواردنی زۆر و جگه‌ره‌ و نێرگه‌له‌کێشان و به‌کارهێنانی خۆراکی کوالیتی خراپ و ئیکسپایه‌ر و پیسبونی ژینگه‌، ئه‌کرێت به‌ هه‌ره‌ گرنگترین هۆکاره‌کانی زیادبونی نه‌خۆشیه‌کانی شێرپه‌نجه‌ و شه‌کره‌ و فشاری خوێن و جه‌ڵته‌ی دڵ و ده‌ماغ بن.لێره‌ و له‌وێ گوێمان لێ ئه‌بێت، که‌ نه‌ک وه‌کو ئه‌وه‌ی جاران هه‌بو، ته‌نها ئه‌وانه‌ی به‌ ته‌مه‌نن توشی ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ی سه‌ره‌وه‌ ئه‌بن، به‌ڵکو گه‌نجانیش له‌ ته‌مه‌نێکی بچوکدا توشی نه‌خۆشیه‌کانی دڵ و جه‌ڵته‌ی ده‌ماغ و شێرپه‌نجه‌ بون.

هه‌رچه‌نده‌ "په‌تای نه‌خۆشیه‌ درێژخاینه‌کان" په‌تایه‌کی جیهانیه‌، به‌ڵام هۆکار و چاره‌سه‌ره‌کان لۆکاڵین و سیسته‌مه‌کانی ته‌ندروستی ئه‌بێت گرنگیی تایبه‌ت به‌و بواره‌ بده‌ن بۆ که‌مکردنه‌وه‌ی رێژه‌کانی توشبوان به‌و نه‌خۆشیانه‌و چاره‌سه‌رکردنی شیاوی ئه‌وانه‌ی توشبون.به‌ڵام به‌ داخه‌وه‌ له‌ کوردستانی خۆماندا، وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی، به‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌ که‌ نه‌توانێ سیسته‌مێکی هه‌بێت بۆ چاره‌سه‌ر و چاودێری به‌رده‌وام و درێژخایه‌نی نه‌خۆشییه‌ درێژخاینه‌کان، به‌ڵکو ئه‌و بڕه‌ پاره‌ که‌مه‌ی بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی به‌ ده‌ست نه‌خۆشی درێژخایه‌نه‌وه‌ ئه‌ناڵێنن ره‌وا نابینێت و لێیان ئه‌بڕێت.ئه‌مه‌ ئاماژه‌یه‌کی خراپه‌ بۆ نیه‌ته‌کانی وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی له‌ گرنگی نه‌دان به‌ په‌تایه‌کی کوشنده و مه‌ترسیدار له‌سه‌ر ته‌ندروستی خه‌ڵک.له‌ هه‌مانکاتدا، ئه‌م هه‌نگاوه‌ی وه‌زاره‌ت‌، ‌ترسه‌کانی ئێمه‌مانان ئه‌سه‌ڵمێنێت که‌ ده‌سه‌ڵاتی ته‌ندروستی ئێستای کوردستان به‌ هه‌مو هێزو توانایه‌که‌وه‌ ئه‌یه‌وێت سیسته‌می ته‌ندروستی کوردستان به‌تایبه‌ت "خصخصه‌" بکات و هاوکاریه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی بواری ته‌ندروستی که‌متر بکاته‌وه.

وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی ئه‌مه‌ یه‌که‌م جاری نیه‌ که‌ ئه‌وله‌ویاته‌کان ون ئه‌کات و بڕیاره‌کانی کتومت له‌ زه‌ره‌ری سودمه‌ندانی خۆی ئه‌دات.له‌ کاتێکدا که‌ وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی به‌ فه‌رمانێکی وه‌زاری نرخی عیاده‌ی پزیشکان به‌رزئه‌کاته‌وه‌، له‌م لاوه‌ ئه‌و پاره‌ که‌مه‌ی ئه‌یدات به‌ هاوڵاتیانی توشبو به‌ نه‌خۆشیه‌ درێژخاینه‌کان ئه‌بڕێت.ئایه‌ ئه‌مه‌ له‌ زوڵم له‌ خه‌ڵکی نه‌خۆش و هاوڵاتیانی که‌م ده‌رامه‌ت ئه‌کرێت چی تری ناوبنێن؟ ئایا وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی بۆ ئه‌م جۆره‌ ره‌فتارانه‌ ئه‌نوێنێت و ئه‌یه‌وێت سیسته‌مه‌که‌ توشی چی قوربه‌سه‌رێه‌کی تر، سه‌رباره‌ی کاره‌ساته‌کانی خۆی، بکات؟.

ئه‌وه‌ی مایه‌ی مه‌ترسی زیاتره‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی به‌ ته‌مای وه‌کو خۆی ئه‌ڵێت: "کۆنگره‌یه‌کی گه‌وره‌یه‌" له‌ سه‌ره‌تای ساڵی داهاتودا، قه‌وله‌ له‌و کۆنگره‌یه‌دا بڕیاره‌ی "گرنگ" بدرێت له‌سه‌ر سیسته‌م و سیاسه‌تی ته‌ندروستی کوردستان، به‌ڵام داخۆ ئه‌و بڕیارانه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی کێ ده‌بن؟ ئایا ئه‌م بڕیارانه‌ی وه‌زاره‌ت که‌ ئێستا ئه‌یاندات، به‌س نین بۆ ئه‌وه‌ی شه‌وانه‌ خه‌ومان لێنه‌که‌وێت له‌ به‌ر مه‌ترسیه‌کانی کۆنگره‌یه‌کی ئاوه‌ها له‌سه‌ر ته‌ندروستی خه‌ڵک و باشیه‌ که‌مه‌کانی سیسته‌می ته‌ندروستی کوردستان؟.

سه‌رچاوه‌:
1.http://www.sbeiy.com/ku/newsdetail.aspx?id=29687&cat=1
2.http://www.who.int/dietphysicalactivity/publications/facts/chronic/en/

 


04/09/2010 بینین: 2297
وتاره‌کانی تری نوسه‌ر
کوردستان پێویستی بە بیمەی تەندروستی هەیە؟ نەخێرێکی گەورە و بەڵێیەکی بچوک...
ئاکامە تەندروستیەکانی قەیرانی دارایی و بەرپرسیارێتی وەزارەتی تەندروستی...
پڕۆژەیاسای بیمەی تەندروستی یا رەتاندنەوەی هاوڵاتیان؟...
ئەزمونی وڵاتان لەجیاکردنەوەی کەرتی گشتی و تایبەتی تەندروستی: تورکیا بە نمونە...
پاڵنەرە تەندروستیەکانی گۆڕانکاری ئیداریی لە پارێزگای سلێمانیدا...
کوردستان ٢٠٢٠: دیدگا یا رەچەتەیەک بۆ کارەسات...
پرۆژەیەک بۆ کەمکردنەوەی قەرەباڵەغی نەخۆشخانە و بنکە تەندروستیەکان...
٢٠١٣: ساڵێکی ناخۆش بۆ سیستمی تەندروستی...
چی لە تەندروستی بکەین؟: نەخشەڕێگایەک بۆ ریفۆرمی تەندروستی لە کوردستاندا ...
بۆچی گۆڕان وەزارەتی تەندروستی وەرگرێت؟...
دەرمان خەڵک کوێر ناکات خەڵکی گەندەڵ کوێری کردوین!...
خەمەکانی بودجەی تەندروستی ساڵی ٢٠١٣...
وەزیرێکی باش لە سیستمێکی خراپدا...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشكانی کوردستان(٩)...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشكانی کوردستان(٨)...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشكانی کوردستان (٧)...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان (٦)...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان (٥)...
هۆتێل یا نەخۆشخانە؟...
ئەیدز لە کوردستانە!...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان
-٤-...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان
-٣-...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان -2-...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان
-1-...
رەنگ و بۆن و پلەی گەرمی وەزارەتی تەندروستی...
چۆن سەندیکایەک بۆ پزیشکان؟...
وەزارەتی کەرتی تایبەتی تەندروستی...
سەلاحەدین لە زەمەنی NDIدا...
تەندروستی کۆبونەوە پێنج قۆڵیەکە...
لە پەراوێزی بودجەدا: میکانیزمێکی جیاواز بۆ خەمڵاندنی بودجەی تەندروستی...
بیمه‌ی ته‌ندروستی نه‌ک شۆفێری!...
که‌ی وه‌زیری ته‌ندروستی ده‌ست له‌ کارده‌کێشێته‌وه‌؟...
خۆپیشاندانی ته‌ندروستی و ته‌ندروستی خۆپیشاندان...
کارمه‌ندانی ته‌ندروستی کامیان هه‌ڵده‌بژێرن: سیاسه‌ت یا پیشه‌؟...
ئه‌گه‌ر بودجه‌ی ته‌ندروستی که‌مکرایه‌وه‌!...
بودجه‌ی ته‌ندروستی 2011...
کردار شه‌رته‌، به‌ڵام کام کردار؟...
وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی هی خه‌ڵکه‌!...
وه‌زاره‌تی ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان!...
رێکخراوه‌ نوستوه‌که‌ خه‌به‌ری بوه‌وه‌!...
رێکخراوه‌ نوستوه‌که‌ که‌ی‌ خه‌به‌ریئه‌بێته‌وه‌؟...
زۆربه‌ی خه‌ڵکی کوردستان ده‌روندروستن!...
گه‌ردونی ته‌ندروستی له‌ 7 مانگی رابوردودا...
بودجه‌ی ته‌ندروستی حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان...
نوێترین هه‌واڵ...
(سبەى) خۆى نوێ دەکاتەوە ...
ئه‌مڕۆ مه‌كته‌بی‌ سیاسی‌ و سه‌ركردایه‌تی‌ و ئه‌میری‌ كۆمه‌ڵ هەڵدەبژێردرێن...
به‌رشه‌لۆنه‌ دوه‌م نازناوی ئه‌م وه‌رزه‌ی به‌ده‌ستهێنا...
داعش زیندانی تەدمور دەتەقێنێتەوە...
سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان: دەستور دەبێت سەقامگیری بەدیبهێنێت...
لیژنەی دەستور هەفتەی چوارجار كۆدەبێتەوە...
بان كی مۆن: 25 هەزار بیانی چونەتەناو گروپە تیرۆرستییەكانەوە...
یەپەگە ئۆپەراسیۆنی دابڕینی داعش لە تورکیا و بەستنەوەی جزیرە و کۆبانی پێکەوە جێبە...
بەڤیدیۆ؛ زەمینلەرزەیەک ژاپۆن دەهەژێنێت .. مەترسی تسۆنامییەکی دیکە دەکرێت...
گۆڕێکی بە کۆمەڵی ئێزیدییەکان دەدۆزرێتەوە .. تەرمی (20) ژن و (33) منداڵ و پیری تێ...
بەڤیدیۆ؛ سیناریۆکانی دابەش بونی عێراق...
داعش هێرش دەکاتە سەر شاری حەسەکە...
عه‌بادی: جیاوازی له‌ نێوان کەوتنی رومادی و موسڵدا هه‌یه‌ ...
عەلی باپیر لە کۆنگرەی حیزبەکەیدا رەخنەی توند لە حکومەت دەگرێت...
(20) سه‌ركرده‌ی داعش لە ئەنبار کوژران...
پێشمەرگە شكست بە هێرشێكی داعش دەهێنێت...
هەرێم و بیلاروسیا پرۆتۆکۆڵێکیان واژۆ کرد...
بیرلسكۆنی: میلان نافرۆشین...
باندێکی (10) کەسى دەستگیر دەکرێن...
شاندێکى گۆڕان بۆ پشتیوانی کورد دەچێتە باکور ...
''لە ساڵێکدا بیانیه‌كانی ناو داعش بەرێژەى (70%) زیادیان کردوە''...
یەک ملیۆن نەمام لە بەردەم مەترسیی وشکبوندان...
بریمه‌ر داوا دەکات چەک بە کورد بدرێت ...
حوسیەکان پارێزگارى سەنعایان کوشت ...
ئێران دەستگیرکردنى چه‌ند تۆڕێكی‌ سه‌ر به‌ داعش رادەگەیەنێت ...