ده‌رباره‌ی‌ عه‌لمانیه‌ت

ئیبراهیم موبره‌ك
له‌ عه‌ره‌بییه‌وه‌: سه‌ركه‌وت جه‌لیل


قسه‌كردن ده‌رباره‌ی‌ عه‌لمانیه‌ت له‌چوارچێوه‌ی‌ بانگه‌وازی‌ چاكسازی‌ و دیموكراسیدایه‌، له‌سه‌روبه‌ندی‌ شۆڕشه‌كانی‌ به‌هاری‌ عه‌ره‌بی‌ و گه‌یشتنی‌ ئیسلامیه‌كان بۆ سه‌ر حوكم، كه‌ لای‌ هه‌ندێك له‌ یاوه‌رانی‌ ره‌وتی‌ ئیسلامی‌ وه‌ك گه‌ڕانه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ بۆ سه‌ر دینه‌كه‌ی‌ و تیاچونی‌ عه‌لمانیه‌ت لێكدرایه‌وه‌، كه‌ له‌ ماوه‌ی‌ چه‌ند ده‌یه‌ی‌ رابردودا، رژێمه‌ سته‌مكاره‌كان نوێنه‌رایه‌تیان كردبو.

عه‌لمانیه‌ت له‌ چوارچێوه‌ی‌ گفتوگۆی‌ فیكری‌ له‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بیدا، كۆمه‌ڵێك ده‌ركه‌وته‌ و ماناپێدانی‌ به‌خۆوه‌ بینیوه‌، كه‌ به‌ تێپه‌ڕینی‌ كات پێناسه‌یه‌كی‌ جێگری‌ به‌و چه‌مكه‌ داوه‌، ئه‌وه‌تا لای‌ ئیسلامیستێك مانای‌ به‌ره‌ڵایی‌ و به‌غه‌ربیكردنی‌ كۆمه‌ڵگا ئیسلامیه‌كان ده‌گه‌یه‌نێت، لای‌ یاوه‌رانیشی‌ بانگه‌وازێكه‌ بۆ ئه‌قڵانیه‌ت و دیموكراسی‌ و مافه‌كانی‌ مرۆڤ. له‌سه‌ر بنه‌مای‌ جیاكردنه‌وه‌ی‌ دین و ده‌وڵه‌ت مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و چه‌مكه‌دا كراوه‌، له‌و پێناسه‌یه‌شه‌وه‌ گفتوگۆی‌ نێوان ئیسلام و عه‌لمانیه‌ت و شێوه‌كانی‌ ناكۆكییان به‌ڕێوه‌چوه‌، له‌و نێوه‌نده‌شدا كۆمه‌ڵێك لایه‌نی‌ په‌یوه‌ست به‌ سیاقی‌ مێژویی‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ ئه‌و چه‌مكه‌ فه‌رامۆشكراون، هه‌روه‌ها ده‌ركه‌وته‌ سیمانتیه‌كانیشی‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ ململانێی‌ نێوان شوناس و نوێگه‌ری‌، ره‌سه‌نایه‌تی‌ و نوێكردنه‌وه‌وه‌لانراون. له‌سایه‌ی‌ پێشهاته‌كانی‌ به‌هاری‌ عه‌ره‌بیدا، پێویسته‌ سه‌رله‌نوێ قسه‌ له‌ هه‌ندێك له‌ چه‌مكه‌ فیكریه‌كان بكرێت، به‌تایبه‌تی‌ كه‌ ئێستا تایفه‌گه‌رایی‌ له‌ زیادبوندایه‌ و به‌ ئاشكرا و به‌ چاوی‌ خۆمان له‌ وڵاتانی‌ وه‌كو عێراق، سوریا، لوبنان و یه‌مه‌ن ده‌یبینین، هه‌روه‌ها كه‌ فه‌نده‌مێنتاڵیسته‌ دینیه‌كانی‌ ئه‌وروپاش گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌، وه‌ك زیندوبونه‌وه‌ی‌ دینی‌ نا، كه‌ هه‌ندێك له‌ بیرمه‌نده‌ رۆژئاواییه‌كانی‌ وه‌ك پیته‌ر ل. بێرگر، نوریس و ئینگڵهارت و كه‌سانێكی‌ تریش وێنای‌ ده‌كه‌ن، به‌ڵكو وه‌كو شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كانی‌ ده‌مارگیریی‌ دینی‌ له‌و رۆژئاوادا.

له‌گه‌ڵ هه‌ڵكشان و زه‌قبونه‌وه‌ی‌ دیارده‌ی‌ تایفه‌گه‌رایی‌ له‌ ناوچه‌ی‌ عه‌ره‌بیدا و له‌گه‌ڵ فره‌بون و هه‌مه‌جۆریی‌ ئه‌و ره‌وتانه‌ی‌ نوێنه‌رایه‌تی‌ ئیسلام ده‌كه‌ن و هه‌ریه‌كه‌شیان بانگه‌شه‌ی‌ قسه‌كردن به‌ناوی‌ دینی‌ راسته‌قینه‌وه‌ ده‌كه‌ن، هه‌مو خه‌مخۆرێكی‌ چاكسازی‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا بۆی‌ هه‌یه‌ پرسیار له‌ باشترین شێوازه‌كانی‌ پێكه‌وه‌ژیانی‌ پێكهاته‌ مه‌زه‌بی‌ و تایفه‌ییه‌كان بكات، نزیكترین شێوازیش بۆ به‌دیهێنانی‌ ئه‌و پێكه‌وه‌ژیانه‌، عه‌لمانیه‌ته‌. پێویسته‌ سه‌رله‌نوێ باسی‌ عه‌لمانیه‌ت بكرێته‌وه‌، له‌و روه‌وه‌ی‌ كه‌ خه‌سڵه‌ته‌ جه‌وهه‌ریه‌كانی‌ ئه‌و چه‌مكه‌ بناسێنرێت، دور له‌ هه‌ر چه‌مكێكی‌ تر، كه‌ ده‌شێت له‌گه‌ڵی‌ یه‌كبگرێت بێئه‌وه‌ی‌ بچێته‌ چوارچێوه‌ی‌ لایه‌نه‌ جێگره‌كانی‌ چه‌مككه‌وه‌.

فۆرمه‌كانی‌ عه‌لمانیه‌ت زۆرن، وه‌كچۆن فۆرمه‌كانی‌ چاره‌سه‌ری‌ دینیش زۆرن، به‌ڵام جیاوازیی‌ عه‌لمانیه‌ت له‌وه‌دایه‌، كه‌ بانگه‌شه‌ی‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌ سروشی‌ ئاسمانه‌وه‌ ناكات، خه‌ڵكیش ته‌نیا له‌به‌ر جیاوازیی‌ دینی‌ دادگایی‌ ناكات و ناكوژێت، هه‌رچه‌نده‌ ده‌شێت عه‌لمانیه‌تی‌ فه‌ره‌نسی‌ وا له‌ هه‌ندێك بكات، كه‌ باس له‌ زۆرداریه‌كی‌ عه‌لمانی‌ بكه‌ن، به‌ڵام خۆ ئه‌و نمونه‌یه‌، دوایین و باشترین نمونه‌ی‌ عه‌لمانیه‌ت نیه‌، هه‌روه‌ها چه‌مكی‌ جیاكردنه‌وه‌ی‌ دین و ده‌وڵه‌تیش كۆتا پێناسه‌ی‌ عه‌لمانیه‌ت نیه‌، به‌حوكمی‌ ئه‌و په‌یوه‌ندیه‌ی‌ به‌ شۆڕشی‌ فه‌ره‌نسیه‌وه‌ هه‌یه‌تی‌، كه‌ وه‌ك ناوده‌نرێت عه‌لمانیه‌تی‌ توند، یان وه‌ك بیرمه‌ندی‌ كۆچكردو عه‌بدولوه‌هاب مه‌سیری‌ ناویناوه‌، عه‌لمانیه‌تی‌ گشتگری‌ به‌رهه‌مهێنا. عه‌لمانیه‌تپرۆژه‌یه‌كی‌ فیكری‌ نیه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ لایه‌نگران و بانگخوازانی‌ ده‌ڵێن و ده‌یبه‌ستنه‌وه‌ به‌ ئه‌قلانیه‌ت و دیموكراسی‌ و مافه‌كانی‌ مرۆڤه‌وه‌، وه‌كچۆن له‌ به‌رامبه‌ریشدا ره‌مزێك نیه‌ بۆ به‌ره‌ڵایی‌ و به‌غه‌ربیكردن، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ئیسلامیه‌كان له‌ چوارچێوه‌ی‌ ململانێی‌ شوناسدا بانگه‌شه‌ی‌ ده‌كه‌ن. هه‌ربۆیه‌ ناكرێت به‌ لۆژیكی‌ ره‌ها و كۆتایی‌ مامه‌ڵه‌ی‌ له‌گه‌ڵ بكرێت، به‌ڵكو به‌ لۆژیكی‌ رێژه‌یی‌ و گۆڕاو، به‌ڵام كه‌موكورتی‌ له‌ توێژینه‌وه‌ی‌ سیاقی‌ مێژوییدا، كه‌ فاكته‌رێكی‌ سه‌ره‌كیه‌ له‌ رونكردنه‌وه‌ی‌ ره‌هه‌نده‌كانی‌ تری‌ چه‌مكه‌كه‌دا، وای‌ كردوه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ ململانێی‌ نێوان ئیسلامیه‌كان و نه‌یاره‌كانیاندا، مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ عه‌لمانیه‌تدا بكرێت.

جا ئایا ده‌شێت له‌ پێناسه‌ی‌ عه‌لمانیه‌تدا ته‌نیا به‌وه‌نده‌ وازبهێنین، كه‌ بڵێین دژی‌ دینه‌ و مانای‌ جیاكردنه‌وه‌ی‌ دینه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت؟ جا ئایا ئه‌م پێناسه‌یه‌، به‌ته‌واوی‌ له‌گه‌ڵ چه‌مكه‌كه‌دا وێك دێته‌وه‌؟ یان پێویسته‌ به‌و پێناسه‌یه‌دا بچینه‌وه‌ له‌ رێگه‌ی‌ توێژینه‌وه‌ له‌ سیاقی‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ عه‌لمانیه‌ت، تا ئه‌وه‌ی‌ گه‌یشته‌ كه‌ناراوی‌ فیكری‌ عه‌ره‌بی‌ به‌ هه‌مو ده‌ركه‌وته‌كانیه‌وه‌؟

وشه‌ی‌ عه‌لمانیه‌ت وه‌ك ناو یان سیفه‌تی‌ كه‌سانێك دروستبو، كه‌ سه‌ر به‌ هیچ كڵێسا و رێكخستنێكی‌ كڵێسایی‌ نه‌بون، ئه‌وه‌شی‌ دایهێنا كلیمێنتی‌ ئوسقوفی‌ رۆما بو، كه‌ ساڵی‌ 97ز كۆچی‌ دوایی‌ كرد. به‌ڵام دواتر چه‌مكه‌كه‌ شێوه‌یه‌كی‌ تری‌ به‌خۆوه‌گرت، ئه‌وه‌ش له‌ ئه‌نجامی‌ چه‌ند هۆكارێكی‌ سه‌ره‌كی‌، وه‌ك كاریگه‌ری‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ یۆنانی‌ وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ سه‌ره‌كی‌ فیكری‌ رۆژئاوایی‌، كه‌ له‌ هه‌ناویدا چه‌مكی‌ عه‌لمانیه‌ت گه‌شه‌ی‌ سه‌ند، ئه‌وه‌ش به‌هۆی‌ سه‌رده‌می‌ یۆنانیه‌كانه‌وه‌ كه‌ باوه‌ڕیان به‌ فره‌ خوایی‌ هه‌بو، له‌گه‌ڵ ئه‌و باوه‌ڕه‌ی‌ له‌و فره‌ییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ گرت ده‌رباره‌ی‌ هه‌بونی‌ ململانێ و كۆنترۆڵكردنی‌ گه‌ردون له‌لایه‌ن خواوه‌نده‌كانه‌وه‌ به‌بێ لایه‌نی‌ مرۆیی‌. له‌وێشه‌وه‌ هه‌ندێك له‌ بیرمه‌ندانی‌ یۆنان به‌دوای‌ بنه‌ڕه‌تێكی‌ تر بۆ لێكدانه‌وه‌ی‌ بوندا ده‌گه‌ڕان، بۆیه‌ تیۆری‌ ئایدیاڵی‌ ئه‌فلاتونی‌ سه‌ریهه‌ڵدا، له‌گه‌ڵ په‌یوه‌ندیی‌ ئه‌و ئایدیاڵانه‌ به‌ فیكر و جیهانی‌ ئه‌زمونی‌ و واقیعیه‌وه‌ دور له‌ ململانێی‌ خواوه‌نده‌كان، ته‌نانه‌ت ئه‌فلاتون ئه‌وه‌ی‌ له‌ شاعیره‌كان قبوڵنه‌كرد، كه‌ خواوه‌نده‌كان وه‌ك مرۆڤ وێنابكه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی‌ رێگه‌ له‌ هه‌ر هه‌وڵێك بگرێت كه‌ مه‌به‌ستی‌ راكێشانی‌ خواوه‌نده‌كان بێت بۆ ناو ئه‌و ئایدیایانه‌ی‌ گه‌ردونیان رێكخستوه‌. فه‌لسه‌فه‌ی‌ ئه‌تۆمیزمیش لای‌ خۆیه‌وه‌ رۆڵی‌ هه‌بو، به‌پێی‌ ئه‌و فه‌لسه‌فه‌یه‌، جیهان له‌ ئه‌تۆمگه‌لێكی‌ مادی‌ و جوڵاو پێكهاتوه‌، له‌ ئه‌نجامی‌ پێكدادان و تێكه‌ڵبونه‌ جیاوازه‌كانیشیانه‌وه‌ له‌ ململانێیه‌كی‌ بێ سنوردان، به‌وه‌ش هه‌مو رۆڵێكی‌ میتافیزیكی‌ له‌ دروستكردنی‌ جیهاندا دورخسته‌وه‌. به‌وه‌ش بواری‌ بۆ ده‌ركه‌وتنی‌ مه‌یلی‌ ئه‌زمونگه‌ری‌ ره‌خساند، كه‌ به‌ ده‌ركه‌وتنی‌ سۆفیستاییه‌كان گه‌یشته‌ چڵه‌پۆپه‌، ئه‌وان باوه‌ڕیان وابو كه‌ مرۆڤ پێوه‌ری‌ هه‌مو شتێكه‌، حه‌قیقه‌تیش رێژه‌ییه‌، هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێت چاومان له‌سه‌ر ئه‌زمونی‌ تاكه‌كه‌سی‌ بێت، هیچ شتێكی‌ غه‌یری‌ ئه‌زمونیش ناتوانێت بنچینه‌یه‌كی‌ گونجاومان بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ بۆ فه‌راهه‌مبكات. ئه‌وانه‌ و فاكته‌ری‌ چاكسازی‌ دینی‌ به‌ رێبه‌ڕایه‌تی‌ مارتن لوسه‌ر و شۆڕشی‌ زانستی‌ فه‌لسه‌فی‌، كه‌ فرانسیس بیكۆن ده‌ستیپێكرد و هه‌ریه‌كه‌ له‌ نیوتن و دیكارتیش درێژه‌یان پێدا، وه‌ك شۆڕشێك دژی‌ قۆرخكردنی‌ حه‌قیقه‌تی‌ زانستی‌ له‌لایه‌ن كڵێساوه‌ و دژی‌ هه‌ژمونی‌ فه‌لسه‌فه‌ی‌ ئه‌ریستۆ، كه‌ به‌ درێژایی‌ سه‌رده‌می‌ سكۆلایی‌ له‌ سه‌ده‌ی‌ حه‌وته‌مه‌وه‌ تا سه‌ده‌ی‌ چوارده‌م درێژبوه‌وه‌، سه‌ره‌ڕای‌ رێنیسانسی‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ ئیتالی‌ و دواجاریش سه‌رهه‌ڵدانی‌ بیرۆكه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ خاوه‌ن سه‌روه‌ری‌ شانبه‌شانی‌ چاكسازی‌ دینی‌، كه‌ به‌ ویستی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ پاڵپشتكرابو، دواتریش سه‌ره‌تای‌ ده‌ركه‌وتنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ له‌گه‌ڵ تیۆریزه‌كردنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ماف و ئازادییه‌كان له‌لایه‌ن هۆبز، جۆن لۆك، رۆسۆ، مۆنتسكیو و ڤۆڵتێره‌وه‌، هه‌مو ئه‌و فاكته‌رانه‌ پێكه‌وه‌ پاڵیان به‌ بیرۆكه‌ی‌ عه‌لمانیه‌ته‌وه‌ نا، كه‌ بێته‌ پێشه‌وه‌، بۆیه‌ ته‌نیا كڵێسا به‌رپرس نیه‌ له‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ عه‌لمانیه‌ت، هه‌روه‌ها شۆڕشی‌ فه‌ره‌نسیش یه‌كه‌مین داهێنه‌ری‌ نه‌بو، چونكه‌ گه‌وره‌ترین رۆڵێك بدرێته‌ پاڵ شۆڕشی‌ فه‌ره‌نسی‌ بریتیه‌ له‌ داتاشینی‌ زاراوه‌كه‌ له‌ ساڵی‌ 1871دا له‌ رۆژنامه‌ی‌ پاتریك، له‌ سه‌روبه‌ندی‌ مشتومڕێك ده‌رباره‌ی‌ پێگه‌ی‌ په‌روه‌رده‌ی‌ دینی‌ له‌ فێركردندا، دواتریش ساڵی‌ 1873 وه‌ك ئاماژه‌دانێك به‌ هه‌ر شتێك كه‌ دینی‌ نه‌بێت، چوه‌ فه‌رهه‌نگه‌كانه‌وه‌، به‌ یاسای‌ ساڵی‌ 1905 ده‌رباره‌ی‌ جیاكردنه‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ كڵێساكانیش ریشه‌ی‌ داكوتا، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا عه‌لمانیه‌تی‌ فه‌ره‌نسی‌، به‌ توندترین فۆرمی‌ عه‌لمانیه‌ت داده‌نرێت.

ژماره‌یه‌ك بیرمه‌ندی‌ رۆژئاوایی‌ له‌ باسكردنی‌ "مانای‌ عه‌لمانیه‌ت"دا، دور له‌ كاریگه‌ریه‌كانی‌ شۆڕشی‌ فه‌ره‌نسی‌ و په‌یوه‌ندیه‌ تونده‌كه‌ی‌ به‌ دینه‌وه‌ رۆیشتون، باسیان له‌ چه‌ند چه‌مكێك كردوه‌ كه‌ ده‌چنه‌ خانه‌ی‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ عه‌لمانیه‌ته‌وه‌، وه‌ك ئازادیی‌ ئاینی‌ و یه‌كسانی‌، به‌و شێوه‌یه‌ی‌ لای‌ كۆمه‌ڵناسی‌ فه‌ره‌نسی‌ ژاكلین كوستا لاسكو ده‌یبینین، یان به‌ستنه‌وه‌ی‌ به‌ مێژوی‌ ده‌وڵه‌ته‌وه‌، به‌و شێوه‌یه‌ی‌ لای‌ مارسیل گۆشێ له‌ كتێبی‌ دین له‌ دیموكراسیدا ده‌رده‌كه‌وێت، به‌ڵام مۆریس باربیێ له‌ روی‌ په‌یوه‌ندیی‌ به‌ دینه‌وه‌ باسی‌ چه‌مكه‌كه‌ ده‌كات، تا بیسه‌لمێنێت كه‌ عه‌لمانیه‌ت ره‌تكردنه‌وه‌ی‌ دین نیه‌، به‌ته‌نیا جیاكردنه‌وه‌ی‌ بابه‌تی‌ رۆحی‌ و بابه‌تی‌ دنیایش نیه‌، باوه‌ڕ و ئایدیۆلۆژیاش نیه‌، په‌یمانێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیش نیه‌، به‌ڵكو چه‌مكێكه‌ له‌سه‌ر جیاكردنه‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ دین به‌نده‌، به‌ڵام به‌ مه‌رجی‌ بێلایه‌نیی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ چالاكی‌ دینی‌ و ئازادكردنی‌ ده‌وڵه‌تیش له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ داموده‌زگا و ره‌مزه‌ دینیه‌كان.

به‌م هه‌مو بارگه‌ فیكریه‌وه‌، چه‌مكی‌ عه‌لمانیه‌ت له‌ سه‌ده‌ی‌ نۆزه‌ده‌دا و له‌ ژێر باری‌ خه‌می‌ پێشكه‌وتن و به‌شارستانیبوندا هاته‌ نێو جیهانی‌ عه‌ره‌بیه‌وه‌، له‌ پرۆژه‌ی‌ چاكسازیی‌ عوسمانیه‌كانه‌وه‌ ده‌ستیپێكرد، هه‌ندێك له‌ بیرۆكه‌ و بنه‌ماكانی‌ په‌یوه‌ست به‌ عه‌لمانیه‌ت بوبون به‌ خه‌م یان داواكاری‌ بیرمه‌نده‌ عه‌ره‌به‌ مه‌سیحیه‌كان، به‌ڵام مشتومڕ ده‌رباره‌ی‌ چه‌مكه‌كه‌ تا دو ده‌یه‌ی‌ رابردو و له‌ژێر كاریگه‌ری‌ گه‌شه‌ی‌ فه‌نده‌مێنتاڵیزمی‌ ئیسلامی‌ (كه‌ خۆی‌ له‌ شۆڕشی‌ ئێرانیدا ده‌بینێته‌وه‌)و رابونی‌ ئیسلامیدا، جێگر نه‌بو، له‌و ساته‌شه‌وه‌ مشتومڕێك هه‌یه‌ له‌نێوان ره‌وتی‌ ئیسلامی‌ و ره‌وتێكی‌ تردا، كه‌ خۆی‌ وه‌ك ره‌وتێكی‌ خاوه‌ن پرۆژه‌یه‌كی‌ عه‌لمانی‌ ده‌خاته‌ڕو، به‌ مانایه‌كی‌ وه‌ها كه‌ به‌ته‌واوه‌تی‌ یه‌كسان بێت به‌ چه‌مكه‌كانی‌ ئه‌قڵ، نوێگه‌ری‌، پێشكه‌وتن و گه‌شه‌سه‌ندن. له‌نێو ئه‌و مشتومڕانه‌دا ده‌شێت هه‌ندێكیان وه‌ك توێژینه‌وه‌ له‌ چیه‌تی‌ عه‌لمانیه‌ت و مه‌رجه‌ پێویسته‌كانی‌ بێنه‌ ئه‌ژمار، له‌وانه‌ش نوسینه‌كانی‌ مه‌سیری‌، عادل زاهیر، عه‌زیز عه‌زمه‌، سادق جه‌لال عه‌زم و بورهان غلیون. ئه‌و نوسینانه‌ش هه‌مه‌جۆر بون، هه‌ندێكیان ده‌یانویست مانایه‌كی‌ نێگه‌تیڤ و جێگر و گشتگر به‌ عه‌لمانیه‌ت ببه‌خشن، به‌و شێوه‌یه‌ی‌ لای‌ عه‌بدولوه‌هاب مه‌سیری‌ ده‌یبینین، كه‌ جیاوازی‌ ده‌كات له‌نێوان عه‌لمانیه‌تی‌ گشتگر و به‌شه‌كی‌، یه‌كه‌میشیان وه‌ك عه‌لمانیه‌تی‌ باو و زاڵ له‌ ئێستای‌ جیهانی‌ هاوچه‌رخدا ده‌خاته‌ڕو، تا ده‌گاته‌ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌و چه‌مكه‌ هێنده‌ به‌رز رابگیرێت، كه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌قڵ و ئیماندا یه‌كسان بكرێت و وه‌ك توانایه‌كی‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ سه‌ربه‌خۆیی‌ مه‌عریفی‌ و به‌هاكان دور له‌ دین وێنابكرێت.

له‌مڕۆدا چۆن له‌ عه‌لمانیه‌ت تێبگه‌ین؟
ئه‌وه‌ پرسیارێكه‌، كه‌ ئه‌م وتاره‌ ده‌یه‌وێت وه‌ڵامی‌ بداته‌وه‌، له‌ سایه‌ی‌ گفتوگۆ ده‌رباره‌ی‌ چاكسازی‌ له‌ ناوچه‌كه‌ و رۆڵی‌ تایفه‌گه‌رایدا، به‌و پێیه‌ی‌ زه‌قترین به‌ربه‌ستی‌ به‌رده‌م پرۆژه‌ی‌ چاكسازیه‌، عه‌لمانیه‌ت لای‌ لایه‌نگرانی‌، پرۆژه‌یه‌كه‌ بۆ رزگاربون، لای‌ ئیسلامیه‌كانیش ئامرازێكی‌ به‌ره‌ڵایی‌ و به‌غه‌ربیكردنه‌، جا كام له‌م هه‌ڵوێستانه‌ له‌ راستیه‌وه‌ نزیكترن؟ بێگومان ناڕونیی‌ چه‌مكی‌ عه‌لمانیه‌ت هه‌ندێكی‌ هانداوه‌، كه‌ ئه‌و چه‌مكه‌ وازلێبهێنن و بیگۆڕنه‌وه‌ به‌ دیموكراسی‌ و ئه‌قڵانیه‌ت، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ جابری‌ پێیوایه‌، به‌ڵام مه‌ترسیی‌ ناڕونیی‌ چه‌مكه‌كه‌ به‌و هه‌مو تێگه‌یشتن و باوه‌ڕانه‌ به‌راوردناكرێت، كه‌ لای‌ هه‌ردو به‌ره‌ی‌ لایه‌نگر و دژ بونیان هه‌یه‌، وه‌ك پێناسه‌ی‌ جیاكردنه‌وه‌ی‌ دین له‌ ده‌وڵه‌ت، به‌بێ ئه‌وه‌ی‌ درك به‌وه‌ بكرێت كه‌ ئه‌و جیاكردنه‌وه‌یه‌ رێژه‌یی و گۆڕاوه‌ و هیچ خه‌سڵه‌تێكی‌ پێوانه‌یی‌ نیه‌. ده‌شێت له‌ هه‌ندێك له‌ كۆمه‌ڵگا هه‌مه‌ره‌نگه‌كاندا، چاره‌سه‌ر سه‌پاندنی‌ عه‌لمانیه‌ت بێت، به‌ڵام ئه‌و چاره‌سه‌ره‌ بۆ كۆمه‌ڵگا یه‌ك ره‌نگیه‌كان له‌ روی‌ دینه‌وه‌ نالوێت، ره‌نگه‌ ئه‌زمونی‌ توركی‌ دیارترین نمونه‌یه‌ك بێت بۆ شكستهێنانی‌ سه‌پاندنی‌ عه‌لمانیه‌ت.

هه‌روه‌ها به‌ستنه‌وه‌ی‌ عه‌لمانیه‌ت به‌ هه‌ندێك دیارده‌ یان بانگه‌وازی‌ دیاریكراوه‌وه‌، یه‌كێكی‌ تره‌ له‌ شێوازه‌كانی‌ مامه‌ڵه‌كردنی‌ خراپ له‌گه‌ڵ عه‌لمانیه‌تدا. ئه‌وه‌ش یه‌كێكه‌ له‌ ده‌ركه‌وته‌كانی‌ تێگه‌یشتنی‌ رابونی‌ ئیسلامی‌، كه‌ له‌ توانای‌ ره‌خنه‌گرتندا لاوازیه‌كی‌ به‌رچاوی‌ نیشانداوه‌، به‌هۆی‌ تێكه‌ڵكردنی‌ ئاشكرای‌ دین وه‌ك كۆمه‌ڵێك باوه‌ڕ و نه‌گۆڕاو، له‌گه‌ڵ كه‌له‌پور وه‌ك پێدراوێكی‌ مێژویی‌، هه‌روه‌ها پێدانی‌ رۆڵێكی‌ یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ به‌ فیقهی‌ سه‌له‌ف له‌ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی‌ گۆڕانكاریه‌كانی‌ واقیعدا، بۆ نمونه‌ چ لۆژیكێك هه‌یه‌ له‌ به‌ستنه‌وه‌ی‌ عه‌لمانیه‌ت به‌ بانگه‌وازی‌ لێخوڕینی‌ ئۆتۆمبیل له‌لایه‌ن ژنان و تیكه‌ڵبون و رێگه‌دان به‌ ئاشكراكردنی‌ روخساری‌ ژنان و چه‌ندانی‌ تر له‌ دۆزه‌ فیقهی‌ و داواكاریه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌؟

دواجار، عه‌لمانیه‌ت هیچ نیه‌ جگه‌ له‌ ئایدیایه‌ك بۆ به‌ڕێوه‌بردن و رێكخستنی‌ پلوراڵیزمی‌ فیكری‌ و ئه‌تنی‌ و تایفه‌یی‌ به‌پێی‌ چه‌ند خاڵێكی‌ هاوبه‌شی‌ نیشتمانی‌، مه‌سه‌له‌ دینداریی‌ كۆمه‌ڵگا و عه‌لمانیبونی‌ ده‌وڵه‌ته‌.


سه‌رچاوه‌: سایتی‌ ئه‌لئه‌وان


04/01/2015 بینین: 34382
 
بۆچی ژنان په‌یوه‌ندی به‌ داعشه‌وه‌ ده‌که‌ن؟
بۆ هه‌ندێک له‌ ئافره‌تان له‌ عێراق و سوریادا، داعش شتێکیان پێشکەش دەکات هیچ کەسێکی تر ...
هه‌ده‌په‌ و ئاسایشی هه‌ڵبژاردن
هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنه‌كان گه‌رموگوڕیه‌كی زۆر به‌خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت، یه‌كێك له‌و خاڵانه‌ی شایه‌نی گرنگی پێدانه‌ ئه‌و هێرشانه‌‌ بو له‌ چه‌ند ...
بۆچی پێویسته‌ دەستبەرداری وشەی ''تیرۆریزم'' بین؟
جه‌یمس م. دۆرسێی پێیوایه‌ که‌ دۆزه‌ره‌وه‌ی زۆرێک له‌ده‌وڵه‌تانی نوێی وه‌ک ئیسرایل، که‌ ده‌وڵه‌تێکی چالاکە لەشه‌ڕی دژه‌ تیرۆر‌و هاوپه‌یمانی ...
کاریگه‌ری سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌مەریکا ‌له‌سه‌ر جیهانی ئیسلامیی چییه؟
جیهانی ئیسلامی چۆن ئازار ده‌چێژێت به‌ ده‌ست ده‌ستێوه‌ردانی وڵاتانی رۆژئاوا و پوکانه‌وه‌ی ناخۆیی، ئاوه‌هاش گۆڕانکاری تێیدا ئه‌سته‌مه‌....
کۆچی پێچەوانە
لە نامەی دکتۆراکەیدا بە ناونیشانی "تەنها چیاکان هاوڕێن"، لینا ئێکلوند، ئه‌ندامی کارایی سه‌نته‌ری توێژینه‌وه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست لەزانکۆی...
ئاینی ئیسلام خێراترینه‌ له‌ گه‌شه‌کردندا له‌جیهاندا
به‌پێی توێژینەوەیەکی نوێ، ئاینی ئیسلام خێراترین ئاینه‌ له‌ گه‌شه‌کردندا. سه‌نته‌ری توێژینه‌وه‌ی پیو ماوه‌ی شەش ساڵە سەرقاڵی لێکۆڵینەوەن...
سه‌رکرده‌کانی‌ عێراق و رۆژئاوا له‌ شه‌ڕکردن دژ به‌ داعش چی فه‌رامۆشی ده‌که‌ن
جۆردان ئۆڵمستێد پێیوایه‌ هه‌تاوه‌کو عێراقییه‌کان ستراتیجییه‌ک دانه‌هێنن و جێبه‌جێی نه‌که‌ن بۆ پاراستنی سنوری وڵاته‌که‌یان له‌گه‌ڵ سوریا، قۆناغی کۆتایی شه‌ڕه‌که‌یان دژ به‌ داعش درێژخایه‌ن و ئازاراوی ده...
نه‌خشه‌ی‌ ئیتنیكی‌‌و مه‌زهه‌بی‌ جیهانی‌ عه‌ره‌بی‌
نه‌خشه‌ی‌ سیاسی‌ ئێستای‌ نیشتیمانی‌ عه‌ره‌بی‌ له‌لایه‌ن ئیستیعماری‌ خۆرئاواوه‌ له‌دو سه‌ده‌ی‌ رابردودا دانراوه‌. ئه‌وه‌ی‌ ته‌ماشای‌ ئه‌م نه‌خشه‌یه‌ ...
ئاینده‌ی ئاژاوه‌یی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست
ئه‌و جۆره‌ ده‌وڵه‌ته‌ی ئێمه‌ پێی ئاشناین، له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا له‌ لێواری ونبوندایه‌. ناکۆکی له‌ عێراق، سوریا، لیبیا و یه‌مه‌ن، ده‌ستێوه‌ردانی...
رۆڵی تورکیا وه‌ک یاریکه‌رێکی نا- تایفی له‌ سه‌قامگیری رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا
ئابوری و سیاسه‌تی ناوخۆیی تورکیا له‌ ماوه‌ی چه‌ند ساڵی پێشودا گۆڕانی دراماتیکی به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌ له‌ڕۆژ‌هه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا....
روه‌که‌ی تری تیرۆریزم
ئێمه‌ له‌ وڵاتێکدا ده‌ژین که‌ ئامێزی بۆ دیموکراسی لیبڕاڵی، یه‌کسانی ره‌گه‌زی، ئازادی راده‌ربڕین و ئازادی تاک کردوه‌ته‌وه‌،...
مه‌ترسی گه‌وره‌ ‌بۆ ئەردۆگان و کورد له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتودا به‌ڕێوه‌یه
له‌ هه‌ڵبژاردنه‌ په‌رله‌مانییه‌که‌ی تورکیا کە مانگی 7-2015 ئەنجامدەدرێت، مه‌ترسی گه‌وره‌ بۆ پارتی حکومڕانی دادو گه‌شه‌پێدان...
له‌ چاوه‌ڕوانی خراپتربونی شه‌ڕی دڕندانه‌ی تایفی له‌ عێراقدا
جارێکی تر له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، ده‌ستکه‌وته‌ کورتخایه‌نه‌کان هه‌ژمون به‌سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ درێژ خایه‌نه‌کاندا ده‌سه‌پێنن. ...
به‌رخۆدانی پاڵه‌وانانه‌ی کورده‌کان دژ به‌ داعش
له‌ پارێزگای حه‌سه‌که‌ له‌ سوریا، له‌و شوێنه‌ی که‌ سنوری عێراق و سوریا تێکه‌ڵ ده‌بێت، شه‌ڕه‌ڤانانی یه‌کینه‌کانی پاراستنی گه‌ل (یه‌په‌گه‌) به‌ ...
جیهان له‌م هه‌فته‌یه‌دا؛ یه‌کسانی له‌ مافدا بۆ هه‌ندێک هێشتا فه‌راهه‌م نییه‌
(150) ساڵ دوای شه‌ڕی ناوخۆ له‌ئه‌مەریکادا، ژیان، ئازادی و گه‌ڕان به‌دوای به‌خته‌وه‌ری لای ئه‌فریقییه‌ ئه‌مریکییه‌کان به‌رده‌وام له‌ مه‌تریسدایه‌ ....
کورد بڕیار له‌ چاره‌نوسی تورکیا ده‌دات
له‌ مانگی 6-2015 دا، تورکیا بیست و چواره‌مین هه‌ڵبژاردنی گشتی خۆی ئه‌نجام ده‌دات بۆ بڕیاردان له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنی 550 ئه‌ندام په‌رله‌مانی نوێ...
كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ داواكار به‌ بێ‌ به‌رهه‌م، یان كۆمه‌ڵگایه‌كی‌ به‌رهه‌م هێن بۆ به‌دیهێنانی‌ داواكاریه‌كان
له‌به‌رانبه‌ر داواكاری‌ پشتگوێخستنی‌ به‌رهه‌م هێنان‌و چالاكی‌ به‌رهه‌م هێنان شه‌پۆلێكی‌ ناڕه‌زایی‌ توند وڵاتی‌ گرتۆته‌وه‌، چونكە‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌...
ئایا سه‌ربه‌خۆیی كوردستان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی سعودیه‌یه‌؟
روخانی‌ موسڵ له‌سه‌ر ده‌ستی رێكخراوی‌ داعش له‌ حوزه‌یرانی (2014) روداوێكی دابڕێنه‌ری‌ مێژوی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌رٍاست بو كه‌ كاردانه‌وه‌كانی‌ نه‌ك له‌سه‌ر ئێستا،...
ئاکامی به‌هاری عه‌ره‌بی
پێشبینی دەکرا بەهاری عەرەبی ئاشتی، دیموکراسی و سەقامگیری نەک تەنها بۆ ئەو نەتەوانە بێنێت کە لێیەوە سەرچاوەی گرت...
هیوای‌ كورده‌كان بۆ دیموكراتیزه‌كردنی‌ توركیا
به‌دڵنیاییه‌وه‌ له‌مێژوی‌ توركیادا ئه‌بێته‌ ئایرۆنی‌ ئه‌گه‌ر كورده‌كان رۆڵێكی‌ گرنگ ببینن له‌ دیموكراتیزه‌كردنی‌ توركیادا...
ئەردۆگان و کێشەی کورد؛ هەنگاوێک بۆ پێشەوەو دو هەنگاو بۆ دواوە
قسەکانی ئەمدواییەی رەجەب تەییب ئەردۆگان سەبارەت بەوەی کە رایگەیاند: "شتێک نیە بە ناوی کێشەی کورد. ئەو شتە چیە ...
روناکیەکانی سەر سوریا ئاوابون، هەر وەک مرۆڤایەتی
رۆژئاوا خەریکی ئارامکردنەوەی دۆخی ئەسەدن، لەکاتێکدا ئەو هاوڵاتیانی سوریا کۆمەڵکوژ ئەکات و پەنای قەسابەکانی داعش ئەدات. هەمو ئەم شتانە بەناوی...
به‌رده‌وام به‌، رۆژه‌كه‌مم خراپكرد
به‌م قسه‌یه‌ ده‌ستپێده‌كه‌ین "هه‌ڵه‌كردن له‌ مرۆڤه‌وه‌یه‌، به‌خشین له‌ خوداوه‌نده‌وه‌" من ئه‌مه‌شی‌ بۆ زیاد ده‌كه‌م "نه‌زانی‌" زیاتر له‌ مرۆڤه‌وه‌یه‌وه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی‌ به‌ ده‌گمه‌ن...
نا بۆ پرسی‌ كورده‌كان!
سه‌رۆك ره‌جه‌ب ته‌یب ئەردۆگان وتی‌ "براكانم، هه‌رگیز گرفتێكیان نه‌بوه‌ وه‌ك پرسی كورده‌كان له‌م وڵاته‌دا. ئه‌مه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ئه‌جێنداكانمان كه‌ كاری‌ به‌رده‌وامی‌ بۆ ئه‌كه‌ین"....
چی‌ چاوه‌ڕوانی‌ كورد ده‌كات؟
له‌ سه‌دهه‌مین ساڵڕۆژی‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌مدا، كه‌ تائێستا یادی‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌، ره‌نگه‌ گونجاو بێت له‌ ساڵیادی‌ دابه‌زینی‌ هاوپه‌یمانان له‌ ته‌نگه‌ی‌ ده‌رده‌نیل نزیك ببینه‌وه‌....
هەدەپە؛ بەشدارئەبێت یان بۆ دەرەوە؟
لەبەر رۆشنایی ئەو بابەتانەی ئەیزانین، گرنگترین پرسیاری هەڵبژاردنەکانی حەوتی مانگی حوزەیران ئەوەیە کە هەدەپە ئەتوانێت زیاتر...
لەدوای کۆبانی چی گۆڕا؟
کۆماری تورکیا لەسەر ناوبانگی عوسمانیەکان بنیات دەنرێتەوە، کە بە سەروەریەکان یان هەڵوەشانەوەی دەیان ساڵە...
كه‌ركوك گۆڕه‌پانی ململانێکانی دوای داعش
چاوه‌كان ئه‌مڕۆ هه‌مو له‌سه‌ر موسڵه، كه‌ پێده‌چێت هێزه‌كانی عێراق، له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا هێرشی بکەنەسەر. به‌ڵام دوای ئه‌و هێرشە...
سعودیە هاوکاری داعشی کردوە بۆ داگیرکردنی ناوچەکانی عێراق؟
رۆژنامەنوسێکی ئیرله‌ندی، له‌ ساڵی 1979 ه‌وه‌ په‌یامنێری رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راستی Financial Times بوه‌و...
ئاو لەنەوت گرنگترە، با گرنگی پێبدەین
لەکۆتاییەکانی مانگی رابردو لە باشوری عێراق، زیاد لە (1500) كلیۆمەتر رێگامان بڕی، خەرمانەی زۆنگاوی گەورەمان دەهاتە پێش...
جەنگی سوریا.. شەڕێک بە سەرکردایەتی ئێران
لەگەڵ سەرهەڵدانی روداوەکانی سوریا، ئێران بە هەمو قورسایی خۆیەوە لە پشت رژێمی سوریاوە وەستا، بەڵێنیدا کە رێگە بە کەوتنی...
ئاو.. ستراتیژی‌ راوێژكردن، نه‌ك به‌فیڕۆدان‌ و هەڵگرتن
به‌هۆی‌ گۆڕانكاری‌ ئاووهه‌وا، ئه‌و پرۆژه‌ ئاودێریانه‌ی‌ وڵاتانی‌ دراوسێی‌ عێراق له‌سه‌ر هه‌ردو روباری‌ دیجله‌و فورات لێیانداوه‌، بڕی‌ ئه‌و ئاوه‌ی‌...
سوپای عێراق؛ ئامادەیەکی نائامادە لە شەڕی داعشدا
لە شەڕی دژی داعشدا، دەنگی چەکی هەموان دەبیسترێت، بەڵام چەخماخەی چەکی عێراق ونە لەو شەڕەدا، لەکاتێکدا ژمارەی ئەو سوپایە نزیکەی...
داعش له‌ زمانی خۆیانه‌وه‌ بناسه‌
ئه‌بوبه‌كری به‌غدادی ناوی راسته‌قینه‌ی (ابراهیم بن عه‌واد ئه‌لبه‌دری ئه‌لسامه‌رائیه‌) له‌ ساڵی 1971 له‌ شاری سامه‌را له‌ دایك بوه‌....
کوردو پەیدابونیان
زاراوەی میسری بلیمەتیێکی تایبەتی هەیە، ئەمە لەهەندێ گوزارشتیدا بەدیار دەکەوێت، کە زۆرجار چەند واتاو بەڵگەیەک لەیەک وشەدا کۆدەکاتەوە. لەڕاستیدا لەساڵی رابردو دەستمکرد بە هەڵچنینی هەندێ لەو وشە قوڵە جڵف...
ده‌رباره‌ی‌ عه‌لمانیه‌ت
قسه‌كردن ده‌رباره‌ی‌ عه‌لمانیه‌ت له‌چوارچێوه‌ی‌ بانگه‌وازی‌ چاكسازی‌ و دیموكراسیدایه‌، له‌سه‌روبه‌ندی‌ شۆڕشه‌كانی‌ به‌هاری‌ عه‌ره‌بی‌ و گه‌یشتنی‌...
مانای‌ سیاسه‌ت
مرۆڤ گیانله‌به‌رێكی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌: مه‌حاڵه‌ بتوانێت له‌گه‌ڵ غه‌یری‌ هاوشێوه‌كانی‌ بژی‌ و به‌سه‌ر غه‌یری‌ هاوشێوه‌كانیشیدا بكرێته‌وه‌. به‌ڵام له‌هه‌مانكاتدا ...
گۆڕانكاری‌ به‌سه‌ر بارودۆخماندا نایه‌ت، تا دان به‌كه‌موكوڕی‌‌و كێشه‌كانماندا نه‌نێین
كه‌من ئه‌و گه‌ل‌و وڵاتانه‌ی‌ وه‌ك ئێمه‌ هۆكاری‌ كێشه‌كانیان ده‌ده‌ن به‌سه‌ر كه‌سانی دیكه‌دا، به‌ڕاستی‌ ئێمه‌ ئاماده‌نین به‌رپرسیارێتی‌ کەموکوڕییەکانمان له‌ئه‌ستۆبگرین...
هەمومان پێکەوە ئەم رێگەیەمان بڕی
کۆماری تورکیا هەر لە سەرەتای دامەزراندنیەوە تا هەنوکە زۆر بەزمی و نزمی سیاسی بە خۆوە بینیوە. ئەوەی کە لەهەمویان گرنگترە دەکرێت بە دەسەڵات...
عەبادی: تەنانەت ئەگەر تیرۆریشم بکەن!
ئایا نامەکە بۆ نەیارەکانی بو، یاخود هاوڕێک بۆ هاوپەیمانەکانی، کاتێک چەند رۆژێک پێش ئێستا بەڕونی وتی تەحەدایان دەکەم تەنانەت ئەگەر ئەوە ببێتە ...
نوێترین هه‌واڵ...
(سبەى) خۆى نوێ دەکاتەوە
ئه‌مڕۆ مه‌كته‌بی‌ سیاسی‌ و سه‌ركردایه‌تی‌ و ئه‌میری‌ كۆمه‌ڵ هەڵدەبژێردرێن
به‌رشه‌لۆنه‌ دوه‌م نازناوی ئه‌م وه‌رزه‌ی به‌ده‌ستهێنا
داعش زیندانی تەدمور دەتەقێنێتەوە
سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان: دەستور دەبێت سەقامگیری بەدیبهێنێت
لیژنەی دەستور هەفتەی چوارجار كۆدەبێتەوە
بان كی مۆن: 25 هەزار بیانی چونەتەناو گروپە تیرۆرستییەكانەوە
یەپەگە ئۆپەراسیۆنی دابڕینی داعش لە تورکیا و بەستنەوەی جزیرە و کۆبانی پێکەوە جێبەجێدەکات
بەڤیدیۆ؛ زەمینلەرزەیەک ژاپۆن دەهەژێنێت .. مەترسی تسۆنامییەکی دیکە دەکرێت
گۆڕێکی بە کۆمەڵی ئێزیدییەکان دەدۆزرێتەوە .. تەرمی (20) ژن و (33) منداڵ و پیری تێدایە
بەڤیدیۆ؛ سیناریۆکانی دابەش بونی عێراق
داعش هێرش دەکاتە سەر شاری حەسەکە
عه‌بادی: جیاوازی له‌ نێوان کەوتنی رومادی و موسڵدا هه‌یه‌
عەلی باپیر لە کۆنگرەی حیزبەکەیدا رەخنەی توند لە حکومەت دەگرێت
(20) سه‌ركرده‌ی داعش لە ئەنبار کوژران
پێشمەرگە شكست بە هێرشێكی داعش دەهێنێت
هەرێم و بیلاروسیا پرۆتۆکۆڵێکیان واژۆ کرد
بیرلسكۆنی: میلان نافرۆشین
باندێکی (10) کەسى دەستگیر دەکرێن
شاندێکى گۆڕان بۆ پشتیوانی کورد دەچێتە باکور
''لە ساڵێکدا بیانیه‌كانی ناو داعش بەرێژەى (70%) زیادیان کردوە''
یەک ملیۆن نەمام لە بەردەم مەترسیی وشکبوندان
بریمه‌ر داوا دەکات چەک بە کورد بدرێت
حوسیەکان پارێزگارى سەنعایان کوشت
ئێران دەستگیرکردنى چه‌ند تۆڕێكی‌ سه‌ر به‌ داعش رادەگەیەنێت
نەتەوە یەكگرتوەكان: 85 هەزار كەس لە رومادی هەڵاتون
واشنتۆن كوبای لە لیستی پشتیوانانی تیرۆر دەرهێنا
سەدان كۆچبەری نایاسایی لە كەناراوەكانی ئیتالیا رزگاردەكرێن
قەتەر لە بەغدا باڵیۆزخانە دەكاتەوە
پلاتەر بۆ جاری پێنجەم وەك سەرۆكی (فیفا) هەڵبژێردرایەوە
لەبارەی هەڵبژاردنەكەی (فیفا)وە
هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی فیفا كەوتە قۆناغی دوەم
مەرجەعیەتی شیعە: دورنییە جەنگێكی خوێناوی هەڵگیرسێت
''کۆمپانیاکانی نەوت ئامادەن بودجەی یەک ساڵی هەرێم بدەن''
سلێمانی؛ كۆنگرەی سێیەمی ئازادی ژنانی كوردستان بەڕێوەدەچێت
بەوێنە؛ سەردانی وەزیری دارایی بۆ لای خانەنشینان
هەولێر؛ سەندیكای پارێزەران بایكۆتی كۆنگرەی دادوەری دەكات
پسپۆڕێكی بواری تیرۆر: داعش تەنها لە شەڕی كۆڵان بە كۆڵان شارەزایە
سوریا؛ بەری نوسرە شاری ئیدلەب كۆنتڕۆڵ دەكات
كۆمەڵی ئیسلامی سێیەمین كۆنگرەی خۆی دەبەستێت
هەڵەبجە؛ روداوێکی هاتوچۆ پێنج کەسی کردە قوربانی
حەویجە؛ داعش هێزێكی تایبەت بە سزادانی ژنان پێكدێنێت
لیبیا؛ داعش گەورەترین بنكەی ئاسمانی لە شاری سەرت کۆنتڕۆڵکرد
یەمەن؛ هۆزە میلیەكان شاخی عەریش-یان كۆنتڕۆڵ كرد
جۆش ئارنست: ئەمەریكا بەرپرس نیە لە ئاسایشی عێراق