لە پەراوێزی بودجەدا: میکانیزمێکی جیاواز بۆ خەمڵاندنی بودجەی تەندروستی

د.گۆران عه‌بدوڵا‌

بڕی ئەو پارەیەی کە دەوڵەت لە تەندروستی هەر تاکێکی کۆمەڵگادا مەسرەفی ئەکات، پێوەرێکی گرنگی شوێن و ریزبەندی سیستمی تەندروستیە لە ئەولەویاتەکانی حکومەتدا. واتە بۆ ئەوەی بزانیت ئایا دەوڵەت گرنگی بە تەندروستی هاونیشتمانیان ئەدات یا نا، ئەبێت لەپاڵ پێوەری تردا تەماشای ئەو بڕە پارەیە بکەیت کە حکومەت بۆ پێشکەشکردنی خزمەتی تەندروستی بۆ هەر هاوڵاتیەک مەسرەفی ئەکات، لە کوردستاندا بۆئەوەی ئەو ژمارەیە بزانیت پێویستیت بە کۆمەڵێک گریمانە هەیە؛ سەرەتا گریمانەی ئەوەی ئەو ژمارانەی کە لە بودجەدا بەردەستن راستن و هەڵەیان تیا نیە و دواتر گریمانەیەک لەسەر ژمارەی دانیشتوانی هەرێم. بە لێکدانەوەکانی ئێمە بێت و بەلە پێشچاوگرتنی ئەو داتا و ژمارانەی لە بەردەستان، حکومەتی هەرێمی کوردستان لە ساڵێکدا لە سەد و پەنجا دۆلار زیاتر بۆ هەر هاوڵاتیەک بۆ تەندروستی مەسرەف ناکات. (کۆی مەسرەفی تەندروستی خەمڵێنراو بۆ هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١١ بەپێی پرۆژە یاسای بودجە دەکاتە ٧٨٢،٧٣٨،٥١٥،٤٢١ و ژمارەی دانیشتوانی هەرێم ئەگەر بە ٤,٥ ملێون کەس بخەمڵێنرێت).

گومان لەوەدا نیە کە ئەو ژمارەیەی سەرەوە بە هەمو پێوەرێکی ناوخۆیی و دەرەکی کەمە و نیشانەیەکی زەقی پشتگوێخستنی سیستمی تەندروستیە لە لایەن دەسەڵاتی سیاسی کوردستانەوە. قسەی ئێمە لێرەدا لەسەر کەمی و زۆری ئەو بڕە پارەیە نیە و ئەوەمان بڕاندوەتەوە کە پێویستە حکومەت پارەی زیاتر لە تەندروستیدا مەسرەف بکات و لە شوێنی تردا میکانیزم و رێگای شیاومان بۆ ئەم مەبەستە خستوەتە رو (زیادکردنی باجی جگەرە و مادە کحولیەکان و تەرخانکردنی داهاتەکانی ئەو باجانە بۆ تەندروستی بۆ نمونە). قسەی ئێمە لێرەدا لەسەر هەوڵدانە بۆ کێشانی هێڵە پانەکانی سەرەوژێرکردنەوەی ئەو میکانیزمانەی بۆ دەستنیشانکردنی بودجەی تەندروستی پەنای بۆ ئەبرێت لە هەرێمی کوردستاندا. لەم وتارەدا ئەمانەوێت پیشانیبدەین کە ئەو میکانیزمانەی حاڵی حازر بۆ ژماردنی بودجەی تەندروستی بەکارئەهێنرێن کۆنن و پێویستیان بە شورشێکی ژمێریاری و فەلسەفی و زانستی هەیە بۆ گۆڕینیان.

سەرباری ئەوەی کە پارەی تەرخانکراو بۆ کەرتی تەندروستی لە بودجەی خەمڵێنراوی ساڵی ٢٠١١ و ساڵانی پێشودا کەمە، ئەو بڕە پارەیە بە شێویەکی دادپەروەرانە و بە یەکسانانە ناژمێردرێت. زۆربەی جاران ئەو بڕە پارەیەی بۆ پارێزگایەکی گەورە کەمترە لە بڕی پارەی تەرخانکراو بۆ پارێزگایەکی بچوکتر لە روی دانیشتوانەوە. کە ئەمە بۆ خۆی هەڵەیەکی ستراتیژی کوشندەیە و پێویستە شەپازلەیەکی توند بێت لە وەزارەتی تەندروستی و ئەم وەزارەتە لە ناپرۆفیشناڵبونەکانی بەخەبەربێنێتەوە. بۆ نمونە لە پرۆژە بودجەی ئەمساڵدا ئەو پارەیەی کە بۆ پرۆژەکانی پارێزگای هەولێر تەرخانکراوە زۆر کەمترە لەوەی بۆ پارێزگای دهۆک تەرخانکراوە. ئەم هەڵە مەنهەجی و زانستیانە لە ژماردنی بودجەدا پاڵنەرێکی بەهێزی بیرکردنەوەیەکی جیاوازن لە ژماردن و خەمڵاندنی بودجەی تەندروستی.

خەمڵاندنی بڕی ئەو پارەیەی بۆ کەرتی تەندروستی تەرخاندەکرێت پێویستە پشت بە تاقە پێدراوێکی پیرۆزەوە ببەستێت، کە پێدراوەکانی تر لە پاڵیدا بە زەڕەبین ببینیرێن، ئەویش پێدراوی ئەو خەڵکەیە کە بودجەکە ئەیەوێت خزمەتیان بکات. ناسین و خوێندنەوە و ئەزبەرکردنی خەسڵەت و رەگەزە دیموگرافی و تەندروستی و کۆمەڵایەتی و ئابوریەکانی دانیشتوان گەرەنتی بودجەیەکی یەکسان و دادپەروەرە لە تەندروستیدا. خەسەڵتگەڵیکی چەشنی ژمارەی دانیشتوان، تەمەنی هاوڵاتیان، ژمارەی ئەوانەی سەرو ٦٠ ساڵ و ئەوانی خوار ٥ ساڵن، ژمارەی ئافرەتی دو گیان، ژمارەی ئەوانەی لە خوار هێڵی هەژاریەوەن و ژمارەی ئەوانەی کە کەمئەندامن، گرنگترین فاکتەری نوسینەوەی بودجەیەکی یەکسان و دادپەروەرن. ئەم زانیاریانە سەرچاوەی دیزاینی بودجەیەکن کە گرنگی زیاتر بە بەساڵاچوان و منداڵ و کەئەندام و ئافرەتی دوگیان و هەژار و کەمدرامەت ئەدات. زانیاریەکن حکومەت ناچار ئەکەن کە بودجەیەکی زیاتر بۆ ناوچەیەکی جوگرافی تەرخانبکات ئەگەر ئەو خەڵکانەی سەرەوەی زیاتر تیا بژین. لەم تێگەیشتنە بۆ داڕشتینی بودجەدا، حکومەت و وەزارەتی تەندروستیەکەی هەڕەمەکیانە یا بەپێی میزاج و ئارەزو بودجە بۆ ناوچە جوگرافیە جیا جیاکان مەسرەف ناکەن، بەڵکو کۆمەڵێک پێدراوی تایبەت بە دانیشتوانی ئەو ناوچانە دەستنیشانی زۆری و کەمی بودجەی تەرخانکراو ئەکات.

یەکەم هەنگاوی ئەم تێگەیشتنە تازەیە بۆ داڕشتنی بودجەی تەندروستی، کۆکردنەوەی زانیاریە دەربارەی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان. ناکرێت ژمارەی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان نەزانین و باس لە بودجە بکەین. دواجار ئەو بودجەیە بۆ ژمارەیەکی دیاریکراوی خەڵکە کە ئەبێت حکومەت وەکو ناوی خۆی بیاناسێت. بۆیە ئەگەریش ململانێ سیاسیەکان و کێشە فیدراڵیەکان رێگربن لە بەردەم ئەنجامدانی سەرژمێری دانیشتوانی هەرێمی کوردستان (کە ئەمانە هیچیان پاساوی بەهێز نین بۆ ئەوەی حکومەت وەکو ئەو باوکە دەرکەوێت کە نازانێت لە ماڵەکەیدا چەند سەر خێزان ئەژێت)، ئەوا لە ناو سیستمی تەندروستیەوە ئەکرێت هەنگاوی زیرەکانە بنرێت بۆ دەستنیشانکردنی ژمارەی ئەو کەسانەی کە هەر بنەکەیەکی تەندروستی لێیان بەرپرسیارە. بەم میکانیزمە، کوردستان دابەشی سەر چەند ناوچەیەکی جوگرافی دیاریکراو بە پێی ئەو بنکە تەندروستیانەی کە لە کوردستاندا هەن دەکرێت. بۆ هەر ناوچەیەک لەو ناوچانە بە تاقە کۆمپیوتەرێک دەکرێت زانیاری دەربارەی دانیشتوانەکەی لەمەڕ تەمەن و ئاستی کۆمەڵایەتی و نەخۆشی درێژ خایەن و ژمارەی منداڵ و کەمئەندام و ...هتد کۆبکرێتەوە. دوای ئەوەی زانیاریەکی سەرەتایمان دەربارەی ئەو پێدراوە دیموگرافی و کۆمەڵایەتی و تەندروستیانە دەستئەکەوێت بە هاوکێشەیەکی ژمێریاریی "قورسایەکی" دارایی بۆ هەر یەکێک لەو پێدراوانە دائەنرێت و کۆی بودجەی ساڵی داهاتو بۆ هەر ناوچەیەک لەو ناوچانە ئەخەمڵێنرێت.

ئەم میکانیزمە بۆ خەمڵاندنی بودجە بە تەنها سودی بۆ ژماردنی بودجەیەکی دادپەروەر نابێت، بەڵکو رێگایەکی کورتی کۆکردنەوەی زانیاریە دەربارەی دانیشتوانی هەرێم و بەکارهێنانی ئەو زانیاریانە لە پلاندانی تەندروستیدا.


20/05/2011 بینین: 2172
وتاره‌کانی تری نوسه‌ر
کوردستان پێویستی بە بیمەی تەندروستی هەیە؟ نەخێرێکی گەورە و بەڵێیەکی بچوک...
ئاکامە تەندروستیەکانی قەیرانی دارایی و بەرپرسیارێتی وەزارەتی تەندروستی...
پڕۆژەیاسای بیمەی تەندروستی یا رەتاندنەوەی هاوڵاتیان؟...
ئەزمونی وڵاتان لەجیاکردنەوەی کەرتی گشتی و تایبەتی تەندروستی: تورکیا بە نمونە...
پاڵنەرە تەندروستیەکانی گۆڕانکاری ئیداریی لە پارێزگای سلێمانیدا...
کوردستان ٢٠٢٠: دیدگا یا رەچەتەیەک بۆ کارەسات...
پرۆژەیەک بۆ کەمکردنەوەی قەرەباڵەغی نەخۆشخانە و بنکە تەندروستیەکان...
٢٠١٣: ساڵێکی ناخۆش بۆ سیستمی تەندروستی...
چی لە تەندروستی بکەین؟: نەخشەڕێگایەک بۆ ریفۆرمی تەندروستی لە کوردستاندا ...
بۆچی گۆڕان وەزارەتی تەندروستی وەرگرێت؟...
دەرمان خەڵک کوێر ناکات خەڵکی گەندەڵ کوێری کردوین!...
خەمەکانی بودجەی تەندروستی ساڵی ٢٠١٣...
وەزیرێکی باش لە سیستمێکی خراپدا...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشكانی کوردستان(٩)...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشكانی کوردستان(٨)...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشكانی کوردستان (٧)...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان (٦)...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان (٥)...
هۆتێل یا نەخۆشخانە؟...
ئەیدز لە کوردستانە!...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان
-٤-...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان
-٣-...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان -2-...
بەرەو کۆنگرەی سەندیکای پزیشکانی کوردستان
-1-...
رەنگ و بۆن و پلەی گەرمی وەزارەتی تەندروستی...
چۆن سەندیکایەک بۆ پزیشکان؟...
وەزارەتی کەرتی تایبەتی تەندروستی...
سەلاحەدین لە زەمەنی NDIدا...
تەندروستی کۆبونەوە پێنج قۆڵیەکە...
بیمه‌ی ته‌ندروستی نه‌ک شۆفێری!...
که‌ی وه‌زیری ته‌ندروستی ده‌ست له‌ کارده‌کێشێته‌وه‌؟...
خۆپیشاندانی ته‌ندروستی و ته‌ندروستی خۆپیشاندان...
کارمه‌ندانی ته‌ندروستی کامیان هه‌ڵده‌بژێرن: سیاسه‌ت یا پیشه‌؟...
ئه‌گه‌ر بودجه‌ی ته‌ندروستی که‌مکرایه‌وه‌!...
بودجه‌ی ته‌ندروستی 2011...
کردار شه‌رته‌، به‌ڵام کام کردار؟...
وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی هی خه‌ڵکه‌!...
وه‌زاره‌تی ده‌وڵه‌مه‌نده‌کان!...
رێکخراوه‌ نوستوه‌که‌ خه‌به‌ری بوه‌وه‌!...
بڕیارێکی تری وه‌زاره‌تی ته‌ندروستی...
رێکخراوه‌ نوستوه‌که‌ که‌ی‌ خه‌به‌ریئه‌بێته‌وه‌؟...
زۆربه‌ی خه‌ڵکی کوردستان ده‌روندروستن!...
گه‌ردونی ته‌ندروستی له‌ 7 مانگی رابوردودا...
بودجه‌ی ته‌ندروستی حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستان...
نوێترین هه‌واڵ...
(سبەى) خۆى نوێ دەکاتەوە ...
ئه‌مڕۆ مه‌كته‌بی‌ سیاسی‌ و سه‌ركردایه‌تی‌ و ئه‌میری‌ كۆمه‌ڵ هەڵدەبژێردرێن...
به‌رشه‌لۆنه‌ دوه‌م نازناوی ئه‌م وه‌رزه‌ی به‌ده‌ستهێنا...
داعش زیندانی تەدمور دەتەقێنێتەوە...
سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان: دەستور دەبێت سەقامگیری بەدیبهێنێت...
لیژنەی دەستور هەفتەی چوارجار كۆدەبێتەوە...
بان كی مۆن: 25 هەزار بیانی چونەتەناو گروپە تیرۆرستییەكانەوە...
یەپەگە ئۆپەراسیۆنی دابڕینی داعش لە تورکیا و بەستنەوەی جزیرە و کۆبانی پێکەوە جێبە...
بەڤیدیۆ؛ زەمینلەرزەیەک ژاپۆن دەهەژێنێت .. مەترسی تسۆنامییەکی دیکە دەکرێت...
گۆڕێکی بە کۆمەڵی ئێزیدییەکان دەدۆزرێتەوە .. تەرمی (20) ژن و (33) منداڵ و پیری تێ...
بەڤیدیۆ؛ سیناریۆکانی دابەش بونی عێراق...
داعش هێرش دەکاتە سەر شاری حەسەکە...
عه‌بادی: جیاوازی له‌ نێوان کەوتنی رومادی و موسڵدا هه‌یه‌ ...
عەلی باپیر لە کۆنگرەی حیزبەکەیدا رەخنەی توند لە حکومەت دەگرێت...
(20) سه‌ركرده‌ی داعش لە ئەنبار کوژران...
پێشمەرگە شكست بە هێرشێكی داعش دەهێنێت...
هەرێم و بیلاروسیا پرۆتۆکۆڵێکیان واژۆ کرد...
بیرلسكۆنی: میلان نافرۆشین...
باندێکی (10) کەسى دەستگیر دەکرێن...
شاندێکى گۆڕان بۆ پشتیوانی کورد دەچێتە باکور ...
''لە ساڵێکدا بیانیه‌كانی ناو داعش بەرێژەى (70%) زیادیان کردوە''...
یەک ملیۆن نەمام لە بەردەم مەترسیی وشکبوندان...
بریمه‌ر داوا دەکات چەک بە کورد بدرێت ...
حوسیەکان پارێزگارى سەنعایان کوشت ...
ئێران دەستگیرکردنى چه‌ند تۆڕێكی‌ سه‌ر به‌ داعش رادەگەیەنێت ...