دیکتاتۆر و منداڵ

مەحمود عەبدوڵا


دیکتاتۆرەکان، لەمناڵیەوە دروست دەبن و جێگای مناڵەکان دەگرنەوە، لەجیاتی ئەوان دەژین، بۆیە لە هەرجێگایەک دیکتاتۆر هەبێت مناڵەکان لەوپەڕی بینازیدا دەژین.

دیکتاتۆر بەرهەمی کۆمەڵگای دواکەوتو، خێڵ، حیزبی تاکڕەوە. پەپێچەوانەی ئەوڕایەی کە دەڵێ؛ لەپشت هەردیکتاتۆرێکەوە کۆمەڵێک گەمژەهەن، دەشێ لەم سەردەمەدا بڵێین لەپشت هەر دیکتاتۆرێکەوە کۆمەڵێک ئەکادیمی هەن، کەم نین ئەو ئەکادیمیانەی بە بڕوانامە باڵاکانیانەوە بە شان و باڵی دیکتاتۆرەکان هەڵدەدەن.

لەڕابردوشدا زۆرن ئەو زانایانەی لەدەرباری سوڵتانەکاندا سەریان سپیکرد، بەڵام پەیوەندی نێوان ئەکادیمی و دیکتاتۆرەکان بابەتی ئەوباسە نییە؛ بەڵکو لێرەدا دەمەوێت چەند خاڵێکی هاوبەش لەنێوان سایکۆلۆژیای مناڵ و دیکتاتۆر بدۆزمەوە.

پێویستە ئەوەش بڵیم مناڵ بە دیکتاتۆریەکەیەوە جوانە و دیکتاتۆریش بە مناڵیەکەیەوە ناشیرینە، وەک چۆن هەمو دیکتاتۆرێک ناشیرینە، ئەوا هەمو مناڵێکیش جوانە.

وتراوە منداڵ دیکتاتۆرێکی بچوکە، دەکرێت بڵێین؛ دیکتاتۆرێکی گەورەش منداڵێکی بچوکە. هەردوکیان جۆرێک رەفتار دەکەن، کە لەگەڵ تەمەنەکەیاندا ناگونجێت، مناڵ بچوکێکە، وەک دیکتاتۆرێکی گەورە رەفتار دەکات و دیکتاتۆریش بەتەمەن گەورەیە، بەڵام وەک مناڵێکی بچکۆلەرەفتار دەکات. بەڵام هەمو مناڵێک دیکتاتۆرنییە، وەلێ هەمو دیکتاتۆرێک مناڵە. هەردوکیان ژینگە دروستیان دەکات، مناڵێک کە لەلایەن دایک و باوک بەناز گەورە دەکرێت و هەمیشە گوێبیستی ئەوەدە بێت، کە ئەو جوانترینە، چاکترینە و شایستە ترینە، ئەوا ئەو وێنەیەی لادەبێت بەڕاستییەکی حاشاهەڵنەگر و چاوەڕوانە لەدەرەوەی خێزانیش هەمان وێنە، کە لەخەیاڵی خۆیدا جێگای کردۆتەوە پەسند بکرێت، لەبەرئەوە هەمیشە وەک کەسێکی خۆپەرست رەفتار دەکات و هەوڵدەدات لەناو هاوڕێکانی بەرچاو بێت و گوێڕایەڵی لێبکەن، کەسی دیکتاتۆریش وەک ئەو مناڵە، چونکە لەلایەن دەوروبەرەکەی گوێبیستی ئەوەدە بێت، کە ئەو جوانترینە، چاکترینە و شایستە ترینە، ئەوا دوچاری هەمان دەرد دەبێت کە مناڵێکی بەناز پەروەردە توشی دەبێت.

سیفەتی لەیەکچو لەنێوان مناڵ و دیکتاتۆردا زۆرن، کەمترین خاڵی جیاوازیان هەیە، جیاوازییەکی نێوانیان ئەوەیە کە دیکتاتۆر دەتوانێت وێنە ئەفسانەییەکەی خۆی لەخەیاڵی ئەوانی تردا جێگا بکاتەوە، بەهۆی ئەوە هێزەی کە هەیەتی، دەتوانێت خەیاڵەکانی پراکتیک بکات، بەپێچەوانەی مناڵەوە.

دیکتاتۆر چەند لەمناڵ دەچێت، کاتێک دەگریەت بۆ هاونیشتیمانیەکانی، بۆ وڵاتەکەی، بۆ هەرشتێک کە بەسەر گەلدادێت و کەچی هۆکارەکەی نەزانی دیکتاتۆرەکەیە، چەند لەو مناڵە دەچێت کە خۆی کەلوپەلەکانی یاریکردنی خۆی شکاندوە و پاشان بۆیان دەگریت، بیرمان نەچێت دیکتاتۆرەکان گەل وەک یاری مناڵان دەبینن، هەندێجار مناڵ لەدوای شکاندنی کەلوپەڵەکانی رەنگە لەترسی سزادانی لەلایەن دایک و باوک بگریەت، بۆئەوەی رزگاری بێت، دیکتاتۆریش هەندێجار بۆ کارکردن لەسۆزی خەڵک دەگریەت، گریان بەشێکە لە پیشەی دیکتاتۆرەکان کاتێک هەموشتێک تێک دەدەن و دەیان هەوێت بەگریان هەموشتێک چاک بەکەنەوە. سەیری ئەم لێکچونە هەردوکیان سزادەدرێن دەدرێن کاتێک لێیان بێزاردەبن، دایک و باوک کاتێک دەزانن مناڵەکەیان خراپ پەروەردەکردوە و کەسێکی خۆپەرستە و هیچ گوێیان پێنادات و تەنها بەقسەی خۆی دەکات و لە دەستوری خێزان لایداوە مناڵەکە سزادەدەن. گەلیش کاتێک دەزانێت ئەو کەسەی چەپڵەیان بۆ لێدا و پیایاندا هەڵدا، ئێستا ئەو خاوەنی هەموشتێکە و خۆیان هیچ نین و سەرۆکەکەیان لە دەستوری وڵات لایداوە، ئەوا دەدرێتە بەرشەقی رق و بیزاری وەک دەبینیین مێژوی هەمو دیکتاتۆرەکان وەهایە.

مناڵ و دیکتاتۆر، هەردوکیان دەستبڵاون، مناڵ گەر رێگەی لێنەگیرێت لەتوانای دایە خێزانێک ئیفلاس بکات، بەهەمان شێوە دیکتاتۆرەکانیش وڵات دوچاری ئیفلاسکردن و قەرزداری دەکەن ئەگەر رێگەیان لێنەگیرێت، بەڵام دیکتاتۆرەکان گەر رێگەشیان لێنەگیرێت بەهۆی ئیفلاسکردنەکەیانەوە لەناودەچن، چونکە پارەیان نامێنێت تەخشان و پەخشانی بکەن و بەرەبەرە هەوای دەربار ناخۆش دەبێت و کۆیلەکان چیتر گوێڕایەڵی نابن روخانی دەسەڵاتە قەرزدارەکان لەمێژودا زۆر بەرچاو دەکەوێت.

دەستبڵاوی سیفەتی زۆر بەی دیکتاتۆرەکانە دەڵێن ئەسکەندەر بەڵێنیدا بو دەستبڵاوترین پیاوی دونیابێت. لەو خاڵەشدا زۆر لەیەکدەچن مناڵ و دیکتاتۆر، کە هەردوکیان حەز دەکەن بەشی کەسانی تر ببەن و پاشان بیدەنەوە بۆ سەرنجڕاکێشانی دەوروبەر، بەخێر و چاکە یان وەک میهرەبانی نیشانی بدەن، سەیرکە دەسەڵاتە پاشاییو دیکتاتۆرەکانی کەنداو سەرەڕای دەوڵەمەندی وڵاتەکەیان، کەچی ئەم دیکتاتۆرانە خاوەنی دەزگای خێرخوازین ئەوان هەم دزن هەم خێرخواز، بۆیە لەهەر جێگایەک دەزگای خێرخوازی سەر بەدەسەڵات هەبێت، لەو جێگایە دەسەڵاتێکی مافیایی هەیە، هەر دەسەڵاتێک خێر بە هاوڵاتیەکانی بکات خێری تێدانییە، دەیەوێت کۆمەڵگایەکی کۆیلەدروست بکات.

30/03/2015 بینین: 2720
وتاره‌کانی تری نوسه‌ر
جەنگی ئاو...
ئەمەریکا ئەسپ ئەدات بە کورد!...
سەرۆک چۆن لادەدرێت؟...
فەلسەفەی گوناح...
ترس لە سیستەمی پەرلەمانی...
دەسەڵات و ئازادی ...
عێراقی بەریتانیاو عێراقی ئەمەریکا...
عەشیرەت مەکتەبلەری...
هێز و عەقڵی کورد ...
کۆتایی ژیان...
یاوزی دز...
سایکۆلۆژیای لایک...
دەرونشیکاری فەیسبوک و لایک...
پۆست و کەمسەری و داهێنان...
وەزارەتی پەروەردە دەرونناسیت لێ دیارە ...
سەرۆکی حکومەت لەنێوان هیوا و زانستی ئابوریدا...
کۆبانێ و دابڕان لەمێژو...
دیموکراسی و ئەنجومەنی پارێزگای سلێمانی...
چارەسەر لە شوێنی نەخۆشیە...
داعش و گویلەن و قوڵایی ستراتیژی...
سەری بەرزمان بۆ پۆست نەوی ناکەین...
سبەی موچەی ئەم وەزارەتە دەدرێت!...
یەکێتی و پارت و گۆڕان...
ستەم یان سیستە می پەروەردە...
ڤاکسین دژی ئیفلیجی دەسەڵات...
شەنگال لەنێوان بێباکی و داکۆکی و ناکۆکیدا...
چین؛ هەڕەشیەکی مەزن بۆسەر دەوڵەتی کوردی...
شانازی و نەفرەت...
رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەنێوان زێڕی رەش و زێری سپیدا...
چێژی دەسەڵات و دەسەڵاتی چێژ...
ئینتیمای دەسەڵات و دەسەڵاتیما...
کەلتوری مەرگ...
پەرلەمان، موزایەدە و میوان هەڕەشە و دوکەڵی زمان...
ئاغای حکومەت و حکومەتی ئاغا...
دەسەڵاتی مەعریفە و مەعریفەی دەسەڵات...
لۆژیکی خێڵ، لۆژیکێکی بەسەرچو...
مامۆستا لەنێوان بەهەشت و جەهەنەم دا...
نوێترین هه‌واڵ...
(سبەى) خۆى نوێ دەکاتەوە ...
ئه‌مڕۆ مه‌كته‌بی‌ سیاسی‌ و سه‌ركردایه‌تی‌ و ئه‌میری‌ كۆمه‌ڵ هەڵدەبژێردرێن...
به‌رشه‌لۆنه‌ دوه‌م نازناوی ئه‌م وه‌رزه‌ی به‌ده‌ستهێنا...
داعش زیندانی تەدمور دەتەقێنێتەوە...
سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان: دەستور دەبێت سەقامگیری بەدیبهێنێت...
لیژنەی دەستور هەفتەی چوارجار كۆدەبێتەوە...
بان كی مۆن: 25 هەزار بیانی چونەتەناو گروپە تیرۆرستییەكانەوە...
یەپەگە ئۆپەراسیۆنی دابڕینی داعش لە تورکیا و بەستنەوەی جزیرە و کۆبانی پێکەوە جێبە...
بەڤیدیۆ؛ زەمینلەرزەیەک ژاپۆن دەهەژێنێت .. مەترسی تسۆنامییەکی دیکە دەکرێت...
گۆڕێکی بە کۆمەڵی ئێزیدییەکان دەدۆزرێتەوە .. تەرمی (20) ژن و (33) منداڵ و پیری تێ...
بەڤیدیۆ؛ سیناریۆکانی دابەش بونی عێراق...
داعش هێرش دەکاتە سەر شاری حەسەکە...
عه‌بادی: جیاوازی له‌ نێوان کەوتنی رومادی و موسڵدا هه‌یه‌ ...
عەلی باپیر لە کۆنگرەی حیزبەکەیدا رەخنەی توند لە حکومەت دەگرێت...
(20) سه‌ركرده‌ی داعش لە ئەنبار کوژران...
پێشمەرگە شكست بە هێرشێكی داعش دەهێنێت...
هەرێم و بیلاروسیا پرۆتۆکۆڵێکیان واژۆ کرد...
بیرلسكۆنی: میلان نافرۆشین...
باندێکی (10) کەسى دەستگیر دەکرێن...
شاندێکى گۆڕان بۆ پشتیوانی کورد دەچێتە باکور ...
''لە ساڵێکدا بیانیه‌كانی ناو داعش بەرێژەى (70%) زیادیان کردوە''...
یەک ملیۆن نەمام لە بەردەم مەترسیی وشکبوندان...
بریمه‌ر داوا دەکات چەک بە کورد بدرێت ...
حوسیەکان پارێزگارى سەنعایان کوشت ...
ئێران دەستگیرکردنى چه‌ند تۆڕێكی‌ سه‌ر به‌ داعش رادەگەیەنێت ...