سیاسه‌تی خۆهه‌ڵكێشان و ئه‌نجامه‌كه‌ی، له‌ مه‌یدانی سیاسه‌تی ناوچه‌كه‌ و عێراقدا

محه‌مه‌د سه‌فه‌ر


كۆڵه‌كه‌ی سه‌ره‌كیی و بنه‌ڕه‌تیی له‌پشتگیریكردنی ئه‌م جۆره‌ له‌سیاسه‌تكردن، به‌ڕاده‌یه‌كی به‌رچاو بریتییه‌ له‌ كه‌ناڵه‌كانی راگه‌یاندن، هه‌ڵمه‌تێكه‌ به‌به‌رده‌وامیی بانگه‌شه‌ بۆ بیرۆكه‌یه‌ك ده‌كات كه‌ بنیاتی بۆچونی سه‌ركرده‌یه‌كه‌ یان به‌رنامه‌ی كاری حیزبێك و لایه‌نێكه‌، ئامانجه‌كان لێی فره‌ لایه‌نه‌یه‌، سه‌ره‌كیترینیان نیشاندانی په‌رۆشیی سه‌ركرده‌یه‌ له‌سه‌رخستنی كاره‌ سیاسیی و نه‌ته‌وایه‌تیی و ئایینییه‌كاندا، هه‌روه‌ها ده‌رخستنی تواناییه‌تی له‌به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌ركه‌كانیدا، ئیدی لێره‌وه‌ حیزب و سه‌رجه‌می رێكخراوه‌كان و راگه‌یاندنه‌كان له‌خزمه‌تی  ئه‌ودا، ده‌خرێنه‌ خزمه‌تییه‌وه‌.

سیاسه‌تی نێوبراو، به‌دیوه‌ به‌ربڵاوه‌كه‌یدا له‌ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و به‌دیوه‌ تایبه‌تییه‌كه‌یدا، له‌ مه‌یدانی كاری سیاسیی عێراقیدا، چی له‌ رابردو و چی له‌ ئێستادا، له‌بره‌وسه‌ندنێكی ئێجگار بێ سنوردایه‌. ئه‌وه‌ی جێگه‌ی تێڕامانه‌، هێنده‌ی ته‌مه‌نی ئه‌زمونی سیاسیی له‌ ناوچه‌كه‌و عێراقیشدا، سه‌رباری بایه‌خپێدان و گرنگیی زۆرتر به‌م نۆرمه‌ له‌ سیاسه‌تكردن، كه‌چی هێشتا به‌بێ ئه‌نجام ماوه‌ته‌وه‌.

له‌ لیبیادا و كتومت له‌ سه‌رده‌می حوكمڕانی (قه‌زافیی)دا، چل و دو ساڵی ره‌به‌ق، راگه‌یاندن و رێكخراوه‌كان بۆ ساتێكیش له‌ خزمه‌تكردنی بۆچونه‌ درۆ ئامێزه‌كانی سه‌ركرده‌كه‌یاندا دوا نه‌كه‌وتن، كه‌ به‌ به‌رده‌وامیی دروشمی دژی داگیركه‌ری رۆژئاوایی و سه‌ندنه‌وه‌ی مافی فه‌له‌ستینییه‌كان بو له‌ ده‌وڵه‌تی ئیسرائیل. ته‌نانه‌ت له‌ماوه‌ی چل و دو ساڵی ته‌مه‌نی ده‌سه‌ڵاتدارییه‌كه‌شیدا زاتی ئه‌وه‌ی نه‌كرد، بۆچونه‌كه‌ی پراكتیك بكات، ئه‌نجامه‌كه‌شی وه‌ها كه‌وته‌وه‌ خۆی و بنه‌ماڵه‌كه‌شی ته‌فرو تونا بون. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا سیاسه‌ته‌كه‌ی به‌ ئه‌نجام نه‌گه‌شت هه‌ر وه‌ك چۆن قه‌ت به‌ ئه‌نجام ناگات.

له‌ ناوچه‌كه‌دا، هێشتا مۆدیلی كاركردن به‌و سیاسه‌ته‌، ماهیه‌تی خۆی له‌ ده‌ست نه‌داوه‌، سوڕی ژیانیشی له‌ چله‌ پۆپه‌ی خۆیدایه‌، كاربه‌ده‌ستان و بڕیاڕ داڕێژه‌رانی ئێرانیی، له‌ بانگه‌شه‌كردنی دروشمی دژایه‌تیكردنی رۆژئاوا و هه‌وڵدان بۆ كۆنتڕۆڵكردنی وڵاتانی ده‌وروبه‌ری ئێران پاشگه‌زنابنه‌وه‌. به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع به‌ هیچ ئه‌نجامێكی رێژه‌یش گه‌یشتبن.

سوریاش له‌ سه‌رده‌می (به‌شار ئه‌سه‌د) دا له‌ هاوكێشه‌كه‌ به‌ده‌ر نییه‌، به‌ڵكو له‌ چوارچێوه‌ی هه‌مان سیاسه‌تدا، پشكی شێری به‌رده‌كه‌وێت، داكۆكیكارێكی سه‌رسه‌خته‌و ئاماده‌ش نییه‌ ده‌ستبه‌رداری ببێت، به‌رهه‌مه‌كه‌شی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئێران به‌ده‌ستی هێناوه‌، چاره‌نوسی خۆی و ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی و ئه‌وه‌ش به‌سه‌ر وڵاته‌كه‌یدا دێت له‌ (قه‌زافیی) و وڵاتی (لیبیا) باشتر نابێت.

(سه‌دام حوسێن) و ماوه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارییه‌كه‌شی له‌چوارچێوه‌ی بابه‌ته‌كه‌ماندا به‌ده‌ر نییه‌، ته‌نانه‌ت له‌ ناو چه‌قی باسه‌كه‌شدا جێی ده‌بێته‌وه‌، به‌وه‌ی جیاواز له‌ سه‌رۆكه‌كانی دیكه‌ی ناوچه‌كه‌، له‌ بازنه‌ی دروشم هاته‌ده‌ره‌وه‌ و له‌ به‌كردارییكردنی سیاسه‌ته‌كه‌یدا، پێگه‌ی یه‌كه‌مین سه‌رۆكی ناوچه‌كه‌ی له‌و بواره‌دا بۆ خۆی گرت. دروشمی دژایه‌تیكردنی مه‌جوسی (سه‌ددام واته‌نی) كرده‌ كردار و ماوه‌ی هه‌شت ساڵ شه‌ڕی له‌ دژی ئێران به‌رپاكرد، له‌دوای ئه‌وه‌ش له‌ناو خاكی كوه‌یتدا له‌ سیاسه‌تەكه‌ی په‌شیمان نه‌بوه‌وه‌ له‌ دژی رۆژئاوا له‌گه‌ڵ شكستێكی گه‌وره‌ی گیانیی و ماددییدا روبه‌ڕوبوه‌وه‌. له‌وه‌ش زیاتر له‌ڕوی سیاسیی و دیبلۆماسیی و سه‌ربازیشدا، تێكشانه‌كه‌ هێنده‌ گه‌وره‌ بو، ئه‌مانه‌ش له‌ كۆتاییدا بونه‌ هۆكارێكی سه‌ره‌كیی له‌ڕوخانی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌یدا.

ناوه‌ڕۆكی باسه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، سیاسه‌ته‌كه‌ هه‌رچۆنێك پیاده‌بكرێت، واته‌ ته‌نها له‌ سنوری دروشمدا بمێنێته‌وه‌ یان به‌كرداریی بكرێت، ئه‌نجامه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ سه‌رله‌به‌ری سیسته‌مه‌ سیاسییه‌ هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌، كه‌سایه‌تییه‌ مه‌عنه‌وییه‌كانیشی له‌گه‌ڵ خۆیدا راپێچ ده‌كات، هاوكات وڵا و حكومه‌تیش له‌ زیانێكی گه‌وره‌ و گرانه‌وه‌ ده‌گلێنێت.

ئه‌گه‌ر به‌رده‌وامیی بده‌ینه‌ نوسینی بابه‌ته‌كه‌مان، دوای ئه‌زمونێكی دور و درێژ و لێكه‌وته‌ خراپه‌كانی، كه‌ په‌یڕه‌وییكردن له‌سیاسه‌تی ناوبراو به‌دوای خۆیدا هێناویه‌ته‌ ئاراوه‌. له‌گه‌ڵ واقیعێكی هه‌ڵه‌ و نالۆژیكدا روبه‌ڕو ده‌وه‌ستینه‌وه‌، له‌و روه‌وه‌ هێشتا هه‌ندێ له‌ سه‌ركرده‌كانی ناوچه‌كه‌و به‌تایبه‌تیش له‌ عێراقدا، په‌ندیان له‌ ئه‌زمونێكی وه‌ها وه‌رنه‌گرتوه‌، نمونه‌ گه‌لێك كه‌ شایانی ئاماژه‌ بۆ كردنه‌ له‌ مه‌یدانی سیاسیی عێراقدا، به‌رچاو ده‌كه‌ون.

دوای رزگاركردنی عێراق له‌ ده‌ستی حوكمی سه‌دامی و له‌ ماوه‌ی مانه‌وه‌ی هێزه‌ فره‌ ره‌گه‌زه‌كاندا به‌سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مریكا له‌عێراقدا، ته‌یاری (سه‌دری) درێژه‌ی به‌ هه‌مان رێبازی سیاسیدا، هاوشێوه‌ی (سه‌دام حوسێن) دروشمه‌ سیاسییه‌كه‌ی به‌ كرداریی كرد. ئه‌نجامه‌كه‌شی ئه‌وه‌ بو كه‌ باڵی سه‌ربازیی ته‌یاری ناوبراو گورزێكی گه‌وره‌ی به‌ركه‌وت و سه‌ركرده‌كه‌شی (موقتەدا‌ سه‌در)  بۆ ماوه‌ی سێ ساڵ ئاواره‌ی وڵاتی ئێران بو.

ئه‌و رۆڵه‌ سیاسییه‌ش كه‌ ته‌یاره‌كه‌ی (موقتەدا سه‌در) ئێستا له‌ مه‌یدانی سیاسیی عێراقدا هه‌یه‌تی، له‌ دوای كشانه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئه‌مەریكاوه‌ دێت و هۆكاری به‌هێزیش پاڵپشتی وڵاتی ئێرانه‌ كه‌ هه‌ردولا هاو رێبازی سیاسیین و هه‌ر گۆڕانێكی سیاسیی له‌ ئێراندا بێته‌ گۆڕێ، كاردانه‌وه‌ له‌سه‌ر سیاسه‌ته‌كانی (سه‌در) به‌جێدێڵێت. ئه‌و رۆڵه‌ی ئێستای وه‌ها نامێنێته‌وه‌.

له‌ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانی عێراقدا له‌ ساڵی 2010 دا لیستی عێراقییه‌ كه‌ لیستێكی تێكه‌ڵه‌ له‌ سوننه‌و شیعه‌كانی عێراق، نه‌یتوانی خۆی له‌ سیاسه‌تێكی وه‌ها به‌ دور بگرێت، دروشمی به‌گژداچونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی شیعه‌ ئیسلامییه‌كانی ناو عێراق كه‌ په‌یوه‌ستن به‌ سیاسه‌تی ئێرانه‌وه‌، هه‌روه‌ها دانانی سنورێك بۆ سیاسه‌ته‌كانی ئێران له‌ناو عێراقدا به‌رز كرده‌وه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا سوننه‌كانی ناو لیستی عێراقییه‌، به‌شێوه‌یه‌كی شاراوه‌ دژی ده‌سه‌ڵات و خواسته‌كانی كورد بون. شایانی باسه‌ لیسته‌كه‌ له‌ چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌دا بون كۆنتڕۆڵی مه‌یدانی سیاسیی عێراق بكه‌ن و له‌ ئاینده‌ی حوكمڕانی وڵاتدا تاكڕه‌وانه‌ رۆڵی هه‌بێت. له‌ كۆتاییدا چاره‌نوسی لیسته‌كه‌ به‌و ده‌رده‌ گه‌یشت كه‌ به‌ چاوی خۆمان بینیمان چی به‌سه‌ر هات.
19/05/2013 بینین: 2619
وتاره‌کانی تری نوسه‌ر
بارودۆخی ناوچه‌كه‌ له‌كوێوه‌ به‌ره‌و كوێ؟...
توركیا؛ له‌ئومێده‌وه‌ بۆ خه‌ون!...
چه‌مكه‌ به‌هاداره‌كان...
هاوكێشه‌ دژه‌كان له‌ ئه‌زمونی سیاسی ناوچه‌كه‌دا (چه‌ند وڵاتێك به‌ نمونه‌)...
ئاڵۆزییه‌كانی عێراق (شه‌ڕه‌ له‌ دژی مالكی یان شه‌ڕی مالكییه‌ دژی هه‌موان؟)...
چه‌ند دێڕێك له‌باره‌ی پرسی خۆكاندیدكردنه‌وه‌ی بارزانی...
حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان هه‌ڵگری چی پێناسه‌یه‌كه‌؟...
حكومه‌تی هه‌رێم... حكومه‌تێك به‌بێ ئاسایشه‌كان...
كۆمیدیای سیسته‌می سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستاندا...
توركیا له‌ ساته‌كانی فۆبیابوندا...
په‌یوه‌ندی نێوان هه‌رێم و به‌غدا، په‌یوه‌ندییه‌كی ئاڵۆزه ...
ئێران؛ لە دوڕیاندا!...
لێدوانه‌كه‌ی ئه‌ردوگان!...
ئه‌فسانه‌ی ده‌سته‌واژه‌كان له‌غیابی حه‌قیقه‌تدا...
كۆمسیۆن؛ به‌كارهێنانی وه‌ك ئامرازێكی گه‌وجاندن...
ترسی توركیا و ئه‌ركی په‌كه‌كه‌...
عه‌زه‌ڵاتی زۆرینه‌...
بارزانی له‌ مه‌یدانه‌كه‌دا به‌ته‌نها به‌جێهێڵرا...
مالیکی دیکتاکتۆره‌!...
سوریا له‌ به‌رده‌م ئه‌گه‌ره‌كاندا...
لێگه‌ڕێن با ئاشتییانه‌ بژین...
پێگه‌ی كورد له‌ هاوكێشه‌ی سیاسی سوریادا...
گۆڕانکاری له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا...
كۆبونه‌وه‌ی كۆمكاری عه‌ره‌بی...
بۆچی ناتۆ، نه‌یتوانی راسته‌وخۆ له‌ سوریادا ده‌ستوه‌ردان بكات؟...
ئاسایشی ئیسرائیل...
ئێران؛ گه‌شتێكی بێ ئاكام له‌ خه‌یاڵه‌وه‌ به‌ره‌و حه‌قیقه‌ت...
نێچیرڤان بارزانی؛ داوای لێبوردنی نه‌كرد...
رۆڵی ئه‌مه‌ریكا له‌ كه‌نداوی عه‌ره‌بییدا...
سوریا پرسێكی ئاڵۆز له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ...
پارتی داڕێژه‌ری سیناریۆكان...
كامیان زۆر گرنگترن، قه‌ڵاكان یان كه‌سه‌كان؟...
یه‌مه‌ن، هه‌نگاو ده‌نێت به‌ره‌و ئازادی...
دیوه‌ ناشرینه‌كه‌ی سیاسه‌ت، تابلۆكه‌ی سوریا خوێناوی نیشان ده‌دات...
كوده‌تایه‌كی نه‌رم و سپی ...
گۆڕانكارییه‌ داسه‌پێنراوه‌كان...
گه‌مه‌یه‌كی نیمچه‌ مه‌ترسیدار...
نوێترین هه‌واڵ...
(سبەى) خۆى نوێ دەکاتەوە ...
ئه‌مڕۆ مه‌كته‌بی‌ سیاسی‌ و سه‌ركردایه‌تی‌ و ئه‌میری‌ كۆمه‌ڵ هەڵدەبژێردرێن...
به‌رشه‌لۆنه‌ دوه‌م نازناوی ئه‌م وه‌رزه‌ی به‌ده‌ستهێنا...
داعش زیندانی تەدمور دەتەقێنێتەوە...
سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان: دەستور دەبێت سەقامگیری بەدیبهێنێت...
لیژنەی دەستور هەفتەی چوارجار كۆدەبێتەوە...
بان كی مۆن: 25 هەزار بیانی چونەتەناو گروپە تیرۆرستییەكانەوە...
یەپەگە ئۆپەراسیۆنی دابڕینی داعش لە تورکیا و بەستنەوەی جزیرە و کۆبانی پێکەوە جێبە...
بەڤیدیۆ؛ زەمینلەرزەیەک ژاپۆن دەهەژێنێت .. مەترسی تسۆنامییەکی دیکە دەکرێت...
گۆڕێکی بە کۆمەڵی ئێزیدییەکان دەدۆزرێتەوە .. تەرمی (20) ژن و (33) منداڵ و پیری تێ...
بەڤیدیۆ؛ سیناریۆکانی دابەش بونی عێراق...
داعش هێرش دەکاتە سەر شاری حەسەکە...
عه‌بادی: جیاوازی له‌ نێوان کەوتنی رومادی و موسڵدا هه‌یه‌ ...
عەلی باپیر لە کۆنگرەی حیزبەکەیدا رەخنەی توند لە حکومەت دەگرێت...
(20) سه‌ركرده‌ی داعش لە ئەنبار کوژران...
پێشمەرگە شكست بە هێرشێكی داعش دەهێنێت...
هەرێم و بیلاروسیا پرۆتۆکۆڵێکیان واژۆ کرد...
بیرلسكۆنی: میلان نافرۆشین...
باندێکی (10) کەسى دەستگیر دەکرێن...
شاندێکى گۆڕان بۆ پشتیوانی کورد دەچێتە باکور ...
''لە ساڵێکدا بیانیه‌كانی ناو داعش بەرێژەى (70%) زیادیان کردوە''...
یەک ملیۆن نەمام لە بەردەم مەترسیی وشکبوندان...
بریمه‌ر داوا دەکات چەک بە کورد بدرێت ...
حوسیەکان پارێزگارى سەنعایان کوشت ...
ئێران دەستگیرکردنى چه‌ند تۆڕێكی‌ سه‌ر به‌ داعش رادەگەیەنێت ...