چه‌مكه‌ به‌هاداره‌كان

محه‌مه‌د سه‌فه‌ر

چه‌مكه‌كان چین؟
چه‌مكه‌كان له‌روی داڕشته‌ی فه‌رهه‌نگییه‌وه‌، خۆیان له‌م ده‌سته‌واژانه‌دا ده‌بیننه‌وه‌ (به‌رژه‌وه‌ندیی نیشتیمانیی) و (ئاسایشی نیشتیمانیی) و (سازانیی نیشتیمانیی). فۆرمی چه‌مكه‌كان زۆرن و له‌ وڵاتێكه‌وه‌ بۆ ئه‌وی دی ده‌گۆڕێن. به‌ڵام له‌ڕوی ناوه‌رۆكه‌وه‌ هه‌مان به‌هاوبایه‌خیان هه‌یه‌، له‌ نێوان وڵاتاندا یه‌ك مه‌ترسیی به‌دوای خویاندا ده‌هێنن، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ سه‌رله‌به‌ری سه‌روه‌ریی حكومه‌تێك یان وڵاتێك له‌ ژێر كاریگه‌ری سیاسه‌ته‌كانی وڵاتێكی دیكه‌دا ده‌هێڵێته‌وه‌.

چه‌مكه‌كان كه‌ی سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن؟
له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی سیاسیی، له‌رابردوه‌وه‌ بۆ ئایینده‌، له‌ مێژوی هه‌مو گه‌لانی دنیادا كه‌ حكومه‌تێك یان ده‌وڵه‌تێك له‌ دایكده‌بێت، له‌گه‌ڵیدا چه‌مكه‌كان په‌یداده‌بن و پێبه‌پێی مێژوی گه‌شه‌سه‌ندن و بڕینی قۆناغه‌كانی نه‌شونماكردنی حكومه‌ت و ده‌وڵه‌تان، وه‌كو پایه‌یه‌كی سه‌ره‌كیی ئه‌و حكومه‌ت و ده‌وڵه‌تانه‌، هاوته‌ریب مێژوی خۆیان ده‌گوزه‌رێنن. نه‌ حكومه‌ت و ده‌وڵه‌تان بێ بونی چه‌مكه‌كان ده‌بنه‌ یه‌كه‌یه‌كی سیاسیی خاوه‌ن سه‌روه‌ریی، نه‌ چه‌مكه‌كانیش به‌بێ بونی حكومه‌ت و ده‌وڵه‌تان به‌ها و بایه‌خیان هه‌یه‌.

چه‌مكه‌كان له‌ چییه‌وه‌ به‌ها وه‌رده‌گرن و له‌ خزمه‌تی چیدان؟
چه‌مكه‌كان بونێكی به‌رجه‌سته‌ییان نیه‌، به‌ڵكو له‌ هۆش و خه‌یاڵدا دروستده‌بن، روداو و كێشه‌كانی رۆژگار كه‌ به‌رۆكی حكومه‌ت و وڵاتان ده‌گرن، بكه‌ره‌ سیاسییه‌كان ناچاری گرتنه‌به‌ری دیراسه‌كردن و توێژینه‌وه‌ی پاشهات و لێكه‌وته‌كانی دوای روداوه‌كان ده‌كات، له‌به‌ر رۆشنایی ئه‌نجامی گه‌شتن به‌راستیی دیراسه‌ و توێژینه‌وه‌كان، ئه‌وكات ده‌رده‌كه‌وێت ئایینده‌ی چاره‌نوسی وڵات به‌ره‌و كوێ ده‌چێت، كه‌واته‌ چه‌مكه‌كان به‌ها و ماهیەتیان له‌ سه‌روه‌ریی حكومه‌ت و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ وه‌رده‌گرن، به‌هه‌مان ئه‌ندازه‌ش له‌ خزمه‌تی ئه‌ودان، كه‌سایه‌تیی و بكه‌رانی سیاسیی هیچ په‌یوه‌ندییه‌كیان به‌ چه‌مكه‌كانه‌وه‌ نییه‌، ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت ئامرازێكن بۆ پاراستن و مانه‌وه‌ و گه‌شه‌سه‌ندنی چه‌مه‌كه‌كان، واته‌ به‌مردن یان به‌ ده‌ركردن و ده‌ستله‌كاركێشانه‌وه‌ی یه‌كێك له‌بكه‌رانی سیاسیی، چه‌مكه‌كان دواییان نایه‌ت.

چه‌مكه‌كان له‌ كوێدا جێبه‌جێده‌كرێن؟
له‌ هه‌ر شوێنێك هه‌رێم یان ده‌وڵه‌تێك هه‌بێت، چه‌مكه‌كان له‌وێدا هه‌ن، كه‌واته‌ په‌یوه‌ندیی نێوان قه‌واره‌ی سیاسیی و چه‌مكه‌كان په‌یوه‌ندییه‌كه‌ له‌ سه‌ربنه‌مای ره‌هه‌ندی ته‌واوكاریی داده‌مه‌زرێت. راسته‌وخۆ چه‌مكه‌كان په‌یوه‌ندییان له‌ گه‌ڵ دامه‌زراوه‌ی سیاسییدایه‌، چونكه‌ دامه‌زراوه‌كان زیاتر له‌ كه‌سه‌كان له‌ ده‌سه‌ڵاتدا ده‌مێننه‌وه‌ و ته‌مه‌نی زیاتر ده‌كه‌ن، هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وه‌هایكردوه‌ كه‌ كه‌سه‌كان و بكه‌رانی سیاسیی جگه‌‌ له‌وانه‌ی له‌ ناوه‌نده‌كانی سیاسه‌تكردندان و بونێكی به‌رجه‌سته‌یان هه‌یه‌، رۆڵی په‌راوێزییان هه‌بێت، سه‌روه‌رییه‌كه‌ لێره‌وه‌ دروستبوه‌ و ده‌بێت. به‌وپێیه‌ دامه‌زراوه‌كان موڵكی ته‌واوی هاوڵاتیانی ناو قه‌واره‌ سیاسییه‌كه‌یه‌ نه‌ك شوێنێك بن له‌رێگه‌یه‌وه‌ هه‌ر كه‌سێك و به‌ ئاوازێك بانگه‌شه‌ بۆ ئاراسته‌یه‌كی فیكریی بكات، یان سودی لێ ببینێت بۆ موزایه‌داتی سیاسیی. كه‌واته‌ چه‌مكه‌كان له‌ ناو سنورێكدا چه‌كه‌ره‌ ده‌كه‌ن و ره‌گداده‌كوتن كه‌ یه‌كه‌ ئیداریی و ئابوریی و سیاسییه‌كانی پشتئه‌ستوربن به‌ دامه‌زراه‌وه‌یی بون.

هه‌مو بكه‌رێكی سیاسیی مافی به‌شداریی له‌ داڕشتنی چه‌مكه‌كاندا هه‌یه‌؟
لێره‌دا ناكۆكییه‌كان زه‌ق ده‌بنه‌وه‌، به‌ هه‌ڵه‌ لێكدانه‌وه‌كان بۆ چه‌مكه‌كان به‌ شێوه‌یه‌كی ئاشكرا ده‌رده‌كه‌ون. لێكدانه‌وه‌كان په‌یوه‌ندییان به‌ پێشینه‌ی رۆشنبیرییه‌وه‌ هه‌یه‌. وڵاته‌ ته‌واو دامه‌زراو و دیموكرات و لیبرال-دیموكراته‌كان زۆر بابه‌تیانه‌ و وردتر له‌ گه‌ڵیدا مامه‌ڵه‌ ده‌كه‌ن، مافی داڕشتن و قسه‌له‌سه‌ركردنی چه‌مه‌كه‌كانیان له‌ نێو هه‌ندێک دامه‌زراوه‌ی هه‌ستیاری وه‌ك (په‌رله‌مان و سه‌رۆكایه‌تی حكومه‌ت و ده‌وڵه‌ت و ده‌زگاكانی ئاسایشی نیشتیمانیی) هێشتوه‌ته‌وه‌، رۆڵگیڕ و هه‌ڵسوڕوانی نێو ئه‌و دامه‌زراوانه ‌راسته‌وخۆ به‌رپرسیارێتیان ده‌كه‌وێته‌ سه‌رشان. له‌ ده‌ره‌وه‌ی دامه‌زراوه‌وه‌ و كه‌سه‌كانه‌وه‌ به‌نمونه‌ رێبه‌ری حیزبه‌كان و ئه‌ندامانی رێكخراوه‌ جیاجیاكانی نێو قه‌واره‌ سیاسییه‌كه‌، له‌ ده‌ره‌وه‌ی هێڵی به‌رپرسیارێتییه‌كه‌دا ده‌هێڵدرێنه‌وه‌.

به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ی و ڵاتانی ناوبراوه‌وه‌. به‌ هۆی جیاوازیی فه‌رهه‌نگیی و ئاستی زانستیی و ئه‌كادیمیی و پێشینه‌ی هۆشیارییه‌وه‌، له‌ وڵاتانی تازه‌پێگه‌یشتوی جیهانی دوه‌م و سێیه‌مدا، هێڵی جیاكه‌ره‌وه‌ له‌ نێوان كه‌س و دامه‌زراوه‌كان و هه‌ڵسوڕاوانی سه‌ره‌كیی و كه‌سه‌كانی ناو حیزبه‌ سیاسییه‌كان كه‌ڕۆلیان له‌ ناو دامه‌زرا‌وه‌ سیاسییه‌كاندا نییه‌، سڕدراوه‌ته‌وه‌.

كه‌ی چه‌مكه‌كان له‌ناو ده‌چن؟
مانه‌وه‌ و گه‌شه‌سه‌ندنی چه‌مكه‌كان وابه‌سته‌یه‌ به‌ پاراستنی ئه‌و هاوسه‌نگییه‌وه‌ كه‌ له‌ نێوان دامه‌زراوه‌ و چه‌مكه‌كاندا، له‌ئه‌نجامی په‌یوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیی و رێكخراوه‌ییه‌وه‌ له‌ نێوانیاندا هاتوه‌ته‌وه‌ ئاراوه‌. دیاره‌ په‌یوه‌ندییه‌كه‌ش به‌ شێوه‌یه‌كی سروشتیی نه‌هاتوه‌ته‌بون، به‌ڵكو پێشتر به‌ پێی پلانێكی قۆناغ به‌ قۆناغ و به‌ پێی توێژینه‌وه‌یه‌كی ورد و پوختی هه‌وڵی تاكه‌ كه‌سیه‌ ئه‌كادیمیی و له‌ئه‌نجامی ئه‌زمونی زۆرخایه‌نی سیاسییه‌كانه‌وه‌، به‌و ئه‌نجامه‌ گه‌شتوه‌ته‌، كه‌واته‌ هه‌ر ده‌بێت له‌ورێگه‌یه‌وه‌ پارێزگاریی له‌ مانه‌وه‌ی چه‌مكه‌كان بكرێت، له‌ مردن و له‌ناوچون به‌ دور بگیرێت، له‌وروانگه‌یه‌وه‌ كه‌ هه‌ڵسوڕاوان و بكه‌ران و داڕێژه‌رانی سیاسیی ئه‌وله‌ویه‌تی كاركردنیان له‌ پێناو به‌ زیندوهێشتنه‌وه‌ی چه‌مكه‌كاندا، پاراستنی سه‌روه‌ریی دامه‌زراوه‌كان بێت، ده‌نا به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ له‌ كوێدا گونجاویی لایه‌نه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی هاوكێشه‌كه‌ گۆرانكاریی به‌سه‌ردا هات، ئه‌وا له‌ ناوچونی چه‌مكه‌كان ده‌بێته‌ كارێكی حه‌تمیی.
24/06/2013 بینین: 1516
وتاره‌کانی تری نوسه‌ر
بارودۆخی ناوچه‌كه‌ له‌كوێوه‌ به‌ره‌و كوێ؟...
توركیا؛ له‌ئومێده‌وه‌ بۆ خه‌ون!...
سیاسه‌تی خۆهه‌ڵكێشان و ئه‌نجامه‌كه‌ی، له‌ مه‌یدانی سیاسه‌تی ناوچه‌كه‌ و عێراقدا ...
هاوكێشه‌ دژه‌كان له‌ ئه‌زمونی سیاسی ناوچه‌كه‌دا (چه‌ند وڵاتێك به‌ نمونه‌)...
ئاڵۆزییه‌كانی عێراق (شه‌ڕه‌ له‌ دژی مالكی یان شه‌ڕی مالكییه‌ دژی هه‌موان؟)...
چه‌ند دێڕێك له‌باره‌ی پرسی خۆكاندیدكردنه‌وه‌ی بارزانی...
حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان هه‌ڵگری چی پێناسه‌یه‌كه‌؟...
حكومه‌تی هه‌رێم... حكومه‌تێك به‌بێ ئاسایشه‌كان...
كۆمیدیای سیسته‌می سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستاندا...
توركیا له‌ ساته‌كانی فۆبیابوندا...
په‌یوه‌ندی نێوان هه‌رێم و به‌غدا، په‌یوه‌ندییه‌كی ئاڵۆزه ...
ئێران؛ لە دوڕیاندا!...
لێدوانه‌كه‌ی ئه‌ردوگان!...
ئه‌فسانه‌ی ده‌سته‌واژه‌كان له‌غیابی حه‌قیقه‌تدا...
كۆمسیۆن؛ به‌كارهێنانی وه‌ك ئامرازێكی گه‌وجاندن...
ترسی توركیا و ئه‌ركی په‌كه‌كه‌...
عه‌زه‌ڵاتی زۆرینه‌...
بارزانی له‌ مه‌یدانه‌كه‌دا به‌ته‌نها به‌جێهێڵرا...
مالیکی دیکتاکتۆره‌!...
سوریا له‌ به‌رده‌م ئه‌گه‌ره‌كاندا...
لێگه‌ڕێن با ئاشتییانه‌ بژین...
پێگه‌ی كورد له‌ هاوكێشه‌ی سیاسی سوریادا...
گۆڕانکاری له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا...
كۆبونه‌وه‌ی كۆمكاری عه‌ره‌بی...
بۆچی ناتۆ، نه‌یتوانی راسته‌وخۆ له‌ سوریادا ده‌ستوه‌ردان بكات؟...
ئاسایشی ئیسرائیل...
ئێران؛ گه‌شتێكی بێ ئاكام له‌ خه‌یاڵه‌وه‌ به‌ره‌و حه‌قیقه‌ت...
نێچیرڤان بارزانی؛ داوای لێبوردنی نه‌كرد...
رۆڵی ئه‌مه‌ریكا له‌ كه‌نداوی عه‌ره‌بییدا...
سوریا پرسێكی ئاڵۆز له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ...
پارتی داڕێژه‌ری سیناریۆكان...
كامیان زۆر گرنگترن، قه‌ڵاكان یان كه‌سه‌كان؟...
یه‌مه‌ن، هه‌نگاو ده‌نێت به‌ره‌و ئازادی...
دیوه‌ ناشرینه‌كه‌ی سیاسه‌ت، تابلۆكه‌ی سوریا خوێناوی نیشان ده‌دات...
كوده‌تایه‌كی نه‌رم و سپی ...
گۆڕانكارییه‌ داسه‌پێنراوه‌كان...
گه‌مه‌یه‌كی نیمچه‌ مه‌ترسیدار...
نوێترین هه‌واڵ...
(سبەى) خۆى نوێ دەکاتەوە ...
ئه‌مڕۆ مه‌كته‌بی‌ سیاسی‌ و سه‌ركردایه‌تی‌ و ئه‌میری‌ كۆمه‌ڵ هەڵدەبژێردرێن...
به‌رشه‌لۆنه‌ دوه‌م نازناوی ئه‌م وه‌رزه‌ی به‌ده‌ستهێنا...
داعش زیندانی تەدمور دەتەقێنێتەوە...
سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان: دەستور دەبێت سەقامگیری بەدیبهێنێت...
لیژنەی دەستور هەفتەی چوارجار كۆدەبێتەوە...
بان كی مۆن: 25 هەزار بیانی چونەتەناو گروپە تیرۆرستییەكانەوە...
یەپەگە ئۆپەراسیۆنی دابڕینی داعش لە تورکیا و بەستنەوەی جزیرە و کۆبانی پێکەوە جێبە...
بەڤیدیۆ؛ زەمینلەرزەیەک ژاپۆن دەهەژێنێت .. مەترسی تسۆنامییەکی دیکە دەکرێت...
گۆڕێکی بە کۆمەڵی ئێزیدییەکان دەدۆزرێتەوە .. تەرمی (20) ژن و (33) منداڵ و پیری تێ...
بەڤیدیۆ؛ سیناریۆکانی دابەش بونی عێراق...
داعش هێرش دەکاتە سەر شاری حەسەکە...
عه‌بادی: جیاوازی له‌ نێوان کەوتنی رومادی و موسڵدا هه‌یه‌ ...
عەلی باپیر لە کۆنگرەی حیزبەکەیدا رەخنەی توند لە حکومەت دەگرێت...
(20) سه‌ركرده‌ی داعش لە ئەنبار کوژران...
پێشمەرگە شكست بە هێرشێكی داعش دەهێنێت...
هەرێم و بیلاروسیا پرۆتۆکۆڵێکیان واژۆ کرد...
بیرلسكۆنی: میلان نافرۆشین...
باندێکی (10) کەسى دەستگیر دەکرێن...
شاندێکى گۆڕان بۆ پشتیوانی کورد دەچێتە باکور ...
''لە ساڵێکدا بیانیه‌كانی ناو داعش بەرێژەى (70%) زیادیان کردوە''...
یەک ملیۆن نەمام لە بەردەم مەترسیی وشکبوندان...
بریمه‌ر داوا دەکات چەک بە کورد بدرێت ...
حوسیەکان پارێزگارى سەنعایان کوشت ...
ئێران دەستگیرکردنى چه‌ند تۆڕێكی‌ سه‌ر به‌ داعش رادەگەیەنێت ...