هاوکێشه‌ی ریسک و وه‌زعیه‌تی سیاسی

ئاسۆ حامدی

بۆ ئه‌وه‌ی شانسه‌کان له‌ ده‌ست نه‌ده‌ین ده‌بێ ریسکه‌کان ئه‌نالیزه‌ به‌ زانستی بکه‌ین.

مێژوی ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ له‌ کوردستان له‌ دوای 2003 مێژوی له‌ده‌ستدانی شانسه‌کان بوه‌ له‌ روی سیاسی و ئابوریه‌وه‌ بۆ دامه‌زراندنی وڵاتێکی به‌رهه‌مهێن و ئازاد و سه‌به‌خۆ له‌ کوردستاندا، ئه‌مه‌ش هه‌مو کۆمه‌ڵگا لێی به‌رپرسه‌ نه‌ک هه‌ر لایه‌نێ. بۆ ئه‌وه‌ی له‌ مانای شانسه‌کان بگه‌ین ئه‌وه‌ هاوکێشه‌ی ریسک ده‌نوسینه‌وه‌؛ هاوکێشه‌ی ریسک له‌ گشیتدا به‌م شێو‌‌یه‌یه‌‌؛

ریسک = شانسه‌کان × کاریگه‌ریه‌کان
شانسه‌کان؛ ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ن له‌ سیاسه‌تدا که‌ پێویست فه‌راهه‌می کردوه‌ و رۆشنه،‌ چ له‌ به‌ره‌نجامی کات و شوێن بێت یان پێویست و رێکه‌وت بێت.

کاریگه‌ریه‌کان؛ ئه‌و فاکته‌ره‌ ناڕۆشنانه‌ن که‌ له‌ده‌وری مه‌سه‌له‌ سیاسیه‌کانن جا چ فاکتۆر و ئه‌کتۆره‌ ناو‌خۆییه‌کان بن یان ده‌ره‌کیه‌کان بن. ئه‌مانه‌ له‌ هه‌ردو حاڵه‌تدا ده‌بێ به‌ پێوه‌ری زانستی بپێورێن ئینجا ریسک رۆشن ده‌بێته‌وه‌. بۆ ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌ر ریسکه‌کان وه‌زعیه‌تی سیاسی بون ئه‌وا زۆر جیان له‌ ریسکی مه‌سه‌له‌ ئابوریه‌کان و فه‌رهه‌نگیه‌کان و کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان، چونکه‌ وه‌زعه‌ سیاسیه‌کان هه‌مو ئه‌مانه‌ له‌ باوه‌ش ده‌گرێت، سه‌ره‌ڕای کاریگه‌ری ئابوری وه‌کو داینه‌مۆیه‌کی ژیان هه‌ربۆیه‌ش پێوانی وه‌زعیه‌تی سیاسی به‌ کۆمه‌ڵێک ده‌سته‌واژه‌ی دیاریکراو و رۆشن، ده‌بێ له‌ نه‌خشه‌یه‌کی ئه‌نالیزه‌دا رۆشن بکرێنه‌وه‌ و کاتۆگریه‌کان ده‌بێ قابیلی پێوان بن و پێوه‌ری دیاریکراو و به‌رجه‌سته‌یان هه‌بێت و هیچ ناڕۆشنیه‌ک له‌م باره‌وه‌ نابێ هه‌بێت. ئینجا له‌‌ حاڵه‌تدا مرۆڤ ده‌توانێ هاوکێشه‌ی ریسک به‌کاربهێنێ و هه‌ڵوێستی سیاسی له‌ وه‌زعی سیاسی مه‌جوددا بنوێنێ.

شانسه‌کان ته‌نها هه‌ر ناسینه‌وه‌یان و دیارکردنیان گرنگ نین به‌ڵکو سات و کاته‌کانی و شێوه‌کانیان و زه‌قکردنه‌وه‌ی بۆ کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک زۆرگرنگن. خه‌ڵکی له‌واقعدا زیاتر بیر له‌ به‌ره‌نجام ده‌کاته‌وه‌ تا هۆیه‌کان که‌ ئه‌مه‌ش له‌ زۆر حاڵه‌تدا شانسه‌کانه‌.

وه‌زعیه‌تی سیاسی له‌ کوردستان هه‌روه‌کو ئاشکرایه‌ له‌ نێو کێشه‌ ناوخۆییه‌کان و هه‌ژمونه‌ ئیقلیمیه‌کان و ئه‌نته‌رناسیونالیه‌کان  ده‌ناڵێنێ. له‌م ‌حاڵه‌ته‌دا که‌م له‌ حیزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان و ئۆپۆزیسیۆن و دام و ده‌زگاکانی ده‌وڵه‌تی ریسك ئه‌نالیزه‌ ده‌که‌ن و له‌ پراکتیکدا هه‌ستیان پێده‌کرێت.

هه‌تا ئێستا که‌لتوری سیاسی له‌ کوردستان نه‌یتوانیوه‌ له‌گه‌ڵ فلیکسیبلیتی دا (نه‌رم و نیان) را بێت. به‌نمونه‌ ناتوانێ له‌ نێو‌خۆ نادوژمنانه‌ و له‌ رو به‌ده‌ره‌وه‌ دوژمنانه‌ هه‌ڵبکات. به‌ڵکو هه‌روا به‌ پێچه‌وانه‌ کارده‌که‌ن. له‌ ناو‌خۆ توند و سه‌رکوتکه‌ر و له‌ ده‌ره‌وه‌ نه‌رم و نیان و سازشکه‌ر. ئه‌م که‌لتوره هه‌مو شانسه‌کان له‌به‌رده‌م کۆمه‌ڵگا هه‌ڵده‌پێچێته‌وه ‌و ته‌نها مرۆڤه‌کان له‌ نێو ئه‌گه‌ره‌کاندا‌ نوقم ده‌کات. ئه‌م وه‌زعه‌ خۆی له‌ خۆیدا لاسه‌نگیه‌ک دروست ده‌کات له‌ تێگه‌یشتن بۆ واقعیاته‌کان.

دیاره‌ ئه‌مه‌ نمونه‌یه‌کی بچوکه‌ له‌ واقعیاته‌کان و وه‌زعیه‌تی سیاسی له‌ کورستان. خۆ نه‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک له‌ مه‌سه‌له‌ چاره‌نوسسازه‌کاندا که‌ مه‌سه‌له‌ی پرۆسێسه‌کانه‌ که‌متر نیه‌ له‌ له‌ده‌ستدانی شانسه‌کان بۆ کۆمه‌ڵگا له‌ وه‌زعیه‌تی مێژوی سیاسی کۆمه‌ڵگادا. ده‌ڵێن ره‌خنه‌گرتن راوێژێکی خۆڕاییه‌ ئه‌گه‌رچی مرۆڤه‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ هه‌م ره‌خنه‌گرن له‌لایه‌ک هه‌م داواکاریان زۆرتره‌ و ته‌وه‌قوعاتیشیان به‌رزتره‌ له‌لایه‌کی تر. چۆن کۆمه‌ڵگا هه‌روا به‌ حوکمی هۆیه‌کانی به‌رهه‌مهێنان و ئینفۆرماتیکا خێراتر هه‌نگاو ده‌نێ، مرۆڤه‌کانیش به‌هه‌مان شێوه‌. بۆیه‌ ده‌بێ حیزبه‌ سیاسیه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان زۆرتر گوێ له‌ کۆمه‌ڵانی خه‌ڵک بگرن و کارکردن له‌ خواره‌وه‌ بۆ سه‌ره‌وه‌ بێت له‌ زۆر حاڵه‌تدا تابتوانین شانسه‌کان بقۆزینه‌وه‌.

باشترین نمونه‌ مه‌سه‌له‌ی که‌رکوک و ناوچه‌ دابڕاوه‌کان و خانه‌قین و موسڵ و دیاله‌ و مه‌سه‌له‌کانی ئابوری به‌نمونه‌ گه‌شه‌دان به‌ کارگه‌ و کارخانه‌ و که‌مکردنه‌وه‌ی رێژه‌ی بێکاری و بونی بیمه‌ی بێکاری بۆ بێکاران. هه‌روه‌ها کارکردن بۆ ده‌ستورێکی مۆدێرن و ئینسانی و ده‌وڵه‌تی دامه‌زراوه‌کان و سه‌روه‌ری یاسا که‌ ئه‌مانه‌ هه‌مو سیاسیه‌کان رۆژانه‌ ده‌یجونه‌وه ‌و له‌ پراکتیکیشدا یه‌ک مه‌تر بڕ ناکات. نه‌وه‌ی نوێ ده‌بێ زۆر هۆشیارانه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ریسک بکات، ئه‌گینا ئه‌ویش وه‌کو نه‌وه‌ی پیشخۆی شانسه‌کان له‌ ده‌ست ده‌دات. هێشتا شانسه‌کان مه‌ودایان ماوه‌ و به‌ ته‌واوی له‌ده‌ست نه‌چون، به‌ڵام به‌م شێوه‌ کارکردنه‌ ئه‌وه‌ چاره‌نوسی باشیان نابێت، ئه‌مه‌ش هه‌ر راویژکردنێکی خۆڕاییه‌. ده‌بێ له‌ کۆتاییدا ئه‌وه‌ش بڵێین که‌ ریسک ئه‌نالیزه‌ خاڵێکی گرنگه‌ بۆ له‌ ده‌ستنه‌دانی شانسه‌کان، باشترین رابه‌ری کۆمه‌ڵگا ئه‌و رابه‌ره‌یه‌ که‌ شانسه‌کان نه‌ک هه‌ر له‌ده‌ست نادات به‌ڵکو دروستیشیان ده‌کات، میلله‌تی کورد هه‌روا خاوه‌نی رابه‌ری وا نیه‌ و هه‌روا وه‌جاخ‌ کوێره‌.


25/10/2011 بینین: 5535
وتاره‌کانی تری نوسه‌ر
هه‌ده‌په؛ هیوایەک بۆ یەکگرتنی نەتەوە!...
شەڕی کورد و داعش، چاوەڕوانکراوە داعش دوبارە هێرشەکانی بۆ سەر کوردستان دەستپێبکاتەوە!...
کۆنفراسی گلۆبال دەربارەی فەزای سایبەر 2015 (سیستەمەکانی ئەلکترۆنی) لە لاهای - هۆڵەندا!...
یەشار کەمال ماڵئاوا، بەڵام پاڵەوانی رۆمانەکانت لە کۆمەڵگادا هەردەمێنن!...
چارەنوسی نەتەوەکەمان...
شکستی سیستەمی بەرگری پێشمەرگەی کوردستان لەدژی داعش لە ناوچەکانی شەنگال و جەلەولا...
سەربەخۆیی کوردستان و ریسکەکانی (مجازەفە) میللەتی کورد لە باشوردا...
رێکخراو و بەرنامەی Calamity (نا ئارامی یان باری نائاسایی)...
کابینەی هەشت لایەنە نێگەتیڤ و پۆزەتیڤەکانی...
گوندەکەمان هیچ دزی لێ نیە!...
گەندەڵی لە کۆمەڵگای کوردستان و ستراتیژی کۆمەڵگا؛ بزوتنەوەی دژی گەندەڵی...
کۆنگرەی ئەتۆمی ٢٠١٤ لە لاهای و میللەتی کورد لە باشوریش هەر خەریکی موچەیە!...
ئارییل شارۆن جەستەی مرد، بەڵام!...
باڵانسی سیاسی لە کورستان...
کوشتن بۆتە بەشێ لە ژیانی میللەتی کورد...
گۆشەگیری لە هزری نەتەوەیی لە پراکتیکدا...
کۆمەڵگای کوردستان دواکاری چ حکومەتێکە؟...
هه‌روا ده‌زانم دوێنێیەی ئەرسەلان بایز و چەند وشەیەک!...
هەفتەیەک لە قاهیرەو ئەزمونێکی بێ وێنە...
گەڕانەوەی گەریلاکان بۆ قەندیل و ئاواتەکان...
گۆڕانی سەرۆک و گۆڕانی کۆمەڵگا...
1ی ئایارو داخوازیەکانی کرێکاران لە کوردستان...
لەنێوان مردن و ژیانی مارگریت تاچەردا!...
کۆمەڵگای کوردستان لەنێو گێژاوی ئیقلیمیدا!...
کێشەی نێوان کەلتوری عەشایری و کەلتوری شارستانی لە کۆمەڵگای کوردستاندا...
ساڵی 2012، ساڵی تەڵاقدانی سیاسی!...
کێشەی سوننە و شیعە لە عێراق و کاریگەری لەسەر میللەتی کورد...
پرسە نەتەوەییەکان و چینایەتیەکان لەم دەورانەدا...
ستراتیژی بەرگری نوێ ی ئەمەریکا و کاریگەریەکان...
پەتای کولێرا و گرفتەکانی ئینفراستەکچەرلە کۆمەڵگا...
سروشتی کۆمەڵایەتی کۆمەڵگای کوردستان و ئامادەگیەکانی بۆ گۆڕان...
وێنه‌کانی نێو (دڵم به‌ باخچه‌ ده‌سوتێت...! له‌نوسینی شێرزاد حه‌سه‌ن)!...
چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌کی جۆراوجۆر و کۆمه‌ڵگای کوردستان...
میسۆدی ته‌وه‌ره‌کان و ستراتیژی دروست! ...
‌له‌ په‌راوێزی روداوه‌کانی ئه‌م دواییانه‌ له‌ کوردستان...
وشه‌ و هێز، هێزی وشه‌ و که‌لتور و ستراکتوری سیاسی له‌ کوردستان!...
په‌یوه‌ندیه‌کان و گۆڕان له‌ پرۆسێسه‌کانی رێکخراودا...
ریفۆرم له‌ کۆیله‌تیتی دا و سه‌رخه‌تی چاره‌سه‌ره‌کان!...
نوێخوازی و داهێنان له‌ سیاسه‌تی ئابوری له‌ کوردستان...
تێماکان (ده‌سته‌واژه‌کان) گرنگه‌کان له‌ کۆمه‌ڵگای کوردستاندا...
قه‌یران و زانستی کۆمونیکه‌یشن...
سیاسه‌تی حکومه‌تی حیزبی و ناڕه‌زایه‌تیه‌کان...
ناڕه‌زایه‌تی و شعار و هه‌ڵوه‌سته‌یه‌ک...
له‌ په‌راوێزی به‌ردبارانکردن و گوله‌ بارانکردنی هاوڵاتیانی شاری هه‌ڵمه‌ت و قوربانی...
دانسی کورسیه‌کان - خۆپیشاندانه‌ جه‌ماوه‌ریه‌کان و ستراتیژ...
روداوه‌کانی ئه‌م دواییه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ند و جۆربه‌جۆره‌کان له‌ رێکخراوبوندا و مۆدێلی ستار...
دوریه‌کانی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی و ‌هه‌ڕه‌شه‌‌ جیاجیاکان...
کاریگه‌ریه‌کان و زانستی که‌‌سایه‌تی
کۆمه‌ڵگای کوردستان و رێکخراوبون وه‌کو نمونه‌یه‌کی زیندو‌...
چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌کی گرنگ و سلوکی کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ کوردستان...
بڕیاره‌ سه‌ره‌کیه‌کانی بۆش و چه‌ند په‌یڤێک...
سلوکی سیاسی حیزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌کان له کوردستان...
له‌ ژن کوشتنه‌وه‌ بۆ بازرگانی به‌ له‌شی ژنان، شه‌ره‌ف چ پێناسه‌یه‌کی ده‌وێ له‌ کۆمه‌ڵگای کوردیدا...
ئازادی بیروباوه‌ڕ له کورستان...
مه‌سه‌له‌ی ئازادی و دیموکراسی له‌ کوردستان
رابردو _ ئێستا _ داهاتو...
چه‌مکی دیپلۆماسیه‌ت و دیپلۆماسیه‌تی کورد...
پرۆگرامی به‌ڕێوه‌بردن و لێپرسراویه‌تی پرۆسێسه‌کان و پرۆژه‌ ستراتیژه‌کان...
خه‌یاڵێکی خوێناوی شێرزاد حه‌سه‌ن و دونیای واقعی ئێمه......
تۆپبارانه‌کانی ئێران و چه‌ند سه‌رنجێ...
مۆدێلی بلاک بۆکس و روداوه‌کانی ئه‌م دواییانه‌ له‌ کوردستان...
رێکخراوبون و چۆنایه‌تیه‌کان و مۆدیڵیکی ساده‌...
چه‌ند مه‌سه‌له‌یه‌ک سه‌باره‌ت به‌ نه‌خشه‌سازی شاره‌کان له‌ کوردستان...
چاککردنی کۆمه‌ڵگای کوردستان
دامه‌زراندنی تۆڕی شاره‌کان وه‌کو سیسته‌مێکی نه‌خشه‌سازی کۆمه‌ڵگای مۆدێرن...
سکانداڵی کڵێسا کاسۆلیکه‌کان له‌ هۆڵه‌ندا و زه‌نگێ بۆ هه‌موان! ...
یاسای کاری کرێکاری و پێویستیه‌تی فدراسیۆنی کرێکاران و کارمه‌ندان له‌ کوردستان...
کێشه‌ به‌رنامه‌یی یان که‌سایه‌تیه‌کان له‌ کوردستان...
هه‌ندێ مه‌سه‌له‌ سه‌باره‌ت به‌ رابه‌ر*...
ئارشیتێکتی پرۆسێسه‌کان ...
قوربانیانی ده‌زگا هه‌واڵگریه‌کان له‌ جیهان......
مه‌سه‌له‌ی ئینێرژی له‌ کوردستان...
پێشنهادێک بۆ بنیاتنانی ئه‌رشیفێکی نه‌ته‌وه‌یی سه‌راسه‌ری له‌ کوردستان...
رویه‌کی شاراوه‌ی گه‌نده‌ڵی له‌ کوردستان...
تیچاوێک به‌ نه‌وه‌کانی گه‌ل له‌ نێو سیسته‌می به‌ڕێوه‌بردن و پرۆسێسه‌کان له‌ کوردستان دا...
کۆنگره‌ی گۆڕانی که‌ش و ئاو وهه‌وا له‌ کۆپنهاگن...
ریسک ئه‌نالیزه‌ (ته‌ته‌ڵه‌کردن یان (شیکردنه‌وه‌)ی مجازه‌فه‌) و مه‌سه‌له‌ی که‌رکوک...
یۆتۆپیای هیزی سێیه‌م له‌ کوردستانی ئازاد و دیموکراسی دا!...
رکودی ئابوری ئێستا وهه‌لومه‌رجه‌کانی ...
کورد له‌ هاوکێشه‌ سیاسیه‌کانی عێراقدا ...
مادده‌ی 140 له‌ نێوان ژیان و مردن و نه‌وه‌کانی ئاینده‌دا...
هه‌ڵبژاردن و چه‌مکی دیموکراسی، ئه‌م دواییانه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ند و کوردستان...
په‌یڕه‌و، روانگه‌، ستراتیژ...
ماسته‌رپلانی هه‌ولێر و چه‌ند وشه‌یه‌ك! ...
گرفته‌ ژینگه‌ییه‌کان له‌ کوردستان ...
چۆنیه‌تی گه‌شه‌سه‌ندنی تیمه‌کانی کارکردن له‌ رێکخراودا ...
گه‌شه‌ی که‌سایه‌تی و گۆڕان له‌که‌سایه‌تی ئینسانه‌کان...
له‌ "حه‌ره‌س قه‌ومی"ه‌وه‌ بۆ "فه‌وجی‌ خه‌فیفـه‌"و بۆ "ئه‌نجومه‌نی‌ ئیسناد" ...
گرفته‌ ستراتیژیه‌کانی کۆمه‌ڵگای کوردستان ...
به‌ کورتی: سه‌رچاوه‌کانی گه‌نده‌ڵی له‌ کوردستان...
رێگریه‌کانی به‌رده‌م ئاستی هۆشیاری کۆمه‌ڵگا و رێکخراوبون، مۆدێلێک...
نیگایه‌ک له‌ مه‌سه‌له‌ی ڕابه‌ری له‌ ڕێکخراوه‌کاندا و مۆدێلێکی ئاڵوگۆڕ...
که‌لتووری کۆمه‌ڵگا و که‌لتووری رێکخراو ...
چاککردنی کۆمه‌ڵگای کوردستان و گرفته‌کانی ! ...
قه‌یرانی کریدیت له‌ ئه‌مه‌ریکا و کاریگه‌ره‌کانی! ...
ته‌ندروستی کۆمه‌ڵگا
(رێکخراو و تاکه‌کان)...
نوێترین هه‌واڵ...
(سبەى) خۆى نوێ دەکاتەوە ...
ئه‌مڕۆ مه‌كته‌بی‌ سیاسی‌ و سه‌ركردایه‌تی‌ و ئه‌میری‌ كۆمه‌ڵ هەڵدەبژێردرێن...
به‌رشه‌لۆنه‌ دوه‌م نازناوی ئه‌م وه‌رزه‌ی به‌ده‌ستهێنا...
داعش زیندانی تەدمور دەتەقێنێتەوە...
سەرۆكی پەرلەمانی كوردستان: دەستور دەبێت سەقامگیری بەدیبهێنێت...
لیژنەی دەستور هەفتەی چوارجار كۆدەبێتەوە...
بان كی مۆن: 25 هەزار بیانی چونەتەناو گروپە تیرۆرستییەكانەوە...
یەپەگە ئۆپەراسیۆنی دابڕینی داعش لە تورکیا و بەستنەوەی جزیرە و کۆبانی پێکەوە جێبە...
بەڤیدیۆ؛ زەمینلەرزەیەک ژاپۆن دەهەژێنێت .. مەترسی تسۆنامییەکی دیکە دەکرێت...
گۆڕێکی بە کۆمەڵی ئێزیدییەکان دەدۆزرێتەوە .. تەرمی (20) ژن و (33) منداڵ و پیری تێ...
بەڤیدیۆ؛ سیناریۆکانی دابەش بونی عێراق...
داعش هێرش دەکاتە سەر شاری حەسەکە...
عه‌بادی: جیاوازی له‌ نێوان کەوتنی رومادی و موسڵدا هه‌یه‌ ...
عەلی باپیر لە کۆنگرەی حیزبەکەیدا رەخنەی توند لە حکومەت دەگرێت...
(20) سه‌ركرده‌ی داعش لە ئەنبار کوژران...
پێشمەرگە شكست بە هێرشێكی داعش دەهێنێت...
هەرێم و بیلاروسیا پرۆتۆکۆڵێکیان واژۆ کرد...
بیرلسكۆنی: میلان نافرۆشین...
باندێکی (10) کەسى دەستگیر دەکرێن...
شاندێکى گۆڕان بۆ پشتیوانی کورد دەچێتە باکور ...
''لە ساڵێکدا بیانیه‌كانی ناو داعش بەرێژەى (70%) زیادیان کردوە''...
یەک ملیۆن نەمام لە بەردەم مەترسیی وشکبوندان...
بریمه‌ر داوا دەکات چەک بە کورد بدرێت ...
حوسیەکان پارێزگارى سەنعایان کوشت ...
ئێران دەستگیرکردنى چه‌ند تۆڕێكی‌ سه‌ر به‌ داعش رادەگەیەنێت ...